De Hervormde Kerk en gereformeerde spiritualiteit

Deze zinsnede staat te lezen in het artikel van het moderamen van de hervormde synode 'Nadenken over de toekomst van de kerk, dat hiernaast staat afgedrukt en dat een bijdrage wil zijn voor een gesprek in de kerk, met name op de classicale vergaderingen. Gesproken wordt verder over 'het verlangen naar spiritualiteit', waarbij wordt opgemerkt, dat het ingaan op dit verlangen de hoogste prioriteit moet hebben. In het begin van het stuk wordt opgemerkt, dat het zoeken naar spiritualiteit ook een bedreiging kan zijn voor de kerk, omdat er ook sprake is van een spiritualiteit, die doorslaat naar 'kosmisch mystiek denken, los van de christelijke bronnen' of tot spiritualiteit, waarin het eigen gelijk centraal staat.

Spiritualiteit - 'geestelijk bestaan' of 'geestelijke levenshouding' volgens Van Dale - is in onze tijd een belast woord geworden, omdat velen er zich van bedienen, los van 'bijbel, belijdenis en traditie'. Daarom is het terecht, dat het stuk van het moderamen bij voorbaat voor de kerk deze 'christelijke bronnen', en dan ook in de aangegeven volgorde centraal stelt. Hierop wil ik in het hiervolgende nog wat verder doordenken.

Gereformeerd

Ongetwijfeld zijn er binnen het wereldwijd verbreide christelijke geloof onderscheiden tradities, die elk voor zich wezenlijke noties van het bijbels geloof hebben bewaard. Wie het Sola Scriptura belijdt, de Schrift alléén, zal ook bij 'de ander' speuren naar wezenlijke, bijbelse noties en zal ook bij die ander kunnen leren. Wanneer 'bijbel, belijdenis en traditie' echter in één adem worden genoemd, kan het niet anders of de spiritualiteit, die we als Hervormde Kerk (moeten, mogen) beogen, is gereformeerde spiritualiteit. Hervormd is gereformeerd, gereformeerd is hervormd. Die spiritualiteit is van eigen aard, omdat ook hierin de Schrift norm is en de belijdenis spreekregel. De belijdenis zelf zegt, dat de Schrift de enige regel van het geloof is: om ons geloof 'daarnaar te reguleren' (art. 5 N.G.B.). En zo heeft de gereformeerde belijdenis dat geloof ook belijdend verwoord.

Globaal genomen is gereformeerde spiritualiteit gekenmerkt door een op allerlei wijzen te verwoorden tweeslag: zonde en genade, schuld en rechtvaardiging, wet en evangelie. De vraag is of we in een vernieuwde nadruk op de bronnen inderdaad bij deze gereformeerde spiritualiteit zullen uitkomen.

Dit laatste is allerminst vanzelfsprekend. Binnen een pluriforme kerk, die de Hervormde Kerk deze jaren door geworden is, bestaat de neiging om al wat zich alles wat zich als spiritueel aandient ook als zodanig te erkennen. Dat geldt temeer, omdat in een kerk met (altijd nog) een volkskerkkarakter de invloed van eigentijds denken sterk is. De vraag is nu of we binnen de kerk nog in staat zijn om in de volle breedte tot het gereformeerde hart van de zaak door te dringen.

Goede gesprekken hierover binnen de kerk vooronderstellen allereerst kennis: kennis van de bijbel, van de belijdenis en van de traditie. Moeten we echter niet eerlijk zeggen, dat over de hele linie in de kerk(en) het kenniselement minder is geworden? Mensen, ook kerkmensen vandaag, hebben de modernste middelen beschikbaar om ge-leerd te worden. Maar het kenniselement binnen de kerk inzake de eigen, gereformeerde traditie, wordt nochtans minder, ook in de gereformeerde sector. En het lijkt steeds moeilijker te worden om geloofskennis over te dragen op de komende generatie. Daarom is er vaak geen echt verstaan meer van elkaar. Heeft dat misschien te maken met het oppervlakkige karakter van onze tijd? We nemen - globaal gezegd - overal vluchtig kennis van: hapklare brokken. Alles moet gemakkelijk in het gehoor liggen wil het nog landen. Dat geldt het gesproken woord, dat geldt het lied. En wat wordt opgedaan aan kennis krijgt nauwelijks tijd om de beklijven.

Gefundeerde geloofskennis wordt minder. Dat is de ervaring van menig predikant. De vraag is derhalve of we bij gesprekken in de breedte van de kerk ook bij ambtsdragers nog wel rekenen kunnen op kennis van de Schuift, de belijdenis en de traditie. Zo niet, dan zouden gesprekken hierover zich kunnen gaan beperken tot een theologische elite, zeg de predikanten. Zal echt de kerk in al haar geledingen bij de bedoelde gesprekken een rol spelen? Gesprekken zonder kennis van zaken zullen geen diepgang hebben. Geeft de kerk derhalve ook aan wat de inhoud van bijbel, belijdenis en traditie is inzake de gereformeerde spiritualiteit?

Schuld

Er is bovendien een andere factor, waardoor een gesprek over het wezenlijke van de gereformeerde spiritualiteit wordt belemmerd. In de gereformeerde spiritualiteit speelt de schuld van de afzonderlijke mens en van de mensheid als geheel tegenover God een wezenlijke rol. Maar deze notie in de voluit bijbelse zin heeft de tijdgeest tegen. Schuldbesef past niet meer in het patroon van de moderne mens. Dat laat ook de kerk niet onberoerd. Is de mens écht van nature verdorven en daarom geneigd tot alle kwaad? Veelal wordt uitgegaan van de góéde mens of van het goede in de mens, met het gevolg, dat de boodschap van genade en van schuldvergeving vaak ook niet meer kan landen.

Dezer dagen zat ik in een gesprek, waarin het ging over schuld en schuldbesef. Op de vraag waar toch het kwaad in deze wereld vandaan komt - want dat komt er bij een kind toch al vroeg uit? - reageerde een humanistische dame in het gezelschap door te zeggen, dat de geest van de mens verduisterd is. Is dat dan niet het kwade, de zonde in de mens? Dat kon echter niet waar wezen: de mens is goed.

We moeten niet uitsluiten, dat dit levensbesef, met afwezigheid van schuldbesef, ook in de kerk meer of minder diep is doorgedrongen en dat daarom de (beleving van) de genade als vrije genade ook terug wijkt.

Schuldgevoelens worden aangekweekt, zo hoort men allerwege. We hebben ons zeker ook te realiseren, dat er in het leven van mensen sprake kan zijn van schuldbesef, dat teruggaat op eenzijdig benadrukken van schuld, zonder dat het bevrijdende van Gods daden in Christus onvoorwaardelijk wordt uitgezegd. Dan kunnen er ook psychische ontsporingen plaats vinden. Een schuldcomplex is niet hetzelfde als schuldbesef. Maar ook schuldbesef hangt samen met het onderwijs van wat schuld is. Maar zonde en genade, schuld en vergeving, zullen toch vanuit evangelie dicht bij elkaar moeten worden gehouden. In de gereformeerde spiritualiteit gaat het om de radicaliteit van zowel de schuld als de genade, van zowel de genade als de schuld.

Gesprekken

Het is een goede zaak, dat binnen de kerk gesprekken over spiritualiteit 'met vernieuwde nadruk op bijbel, belijdenis en traditie' gaan plaats vinden. Op de keper beschouwd gaat het dan om geestelijk leven. Het gesprek daarover vraagt als gezegd om ftindering. Het gesprek daarover kan echter ook niet zonder een leven uit de genade in Christus. Zonder kennis vervaagt elk gesprek over spiritualiteit, in ikgerichtheid of in oeverloze aanvaarding van wat zich aan spiritualiteit aandient. Zonder geestelijk leven kunnen gesprekken zich gemakkelijk versmallen tot theologische of dogmatische discussies.

In deze tijd, waarin er een verlangen is naar spiritualiteit, dóét vooral het persoonlijke verhaal het. Voorgangers gaan daarom soms ook bidden in de ik-vorm. Als het maar 'spiritueel' is. In de gereformeerde traditie gaat echter het objectieve van Schrift en belijdenis voorop. Echter niet zonder de persoonlijke beleving, zonder het werk van de Heilige Geest in het hart.

De Geest wekt schuldbesef. En de Geest wekt geloof, dat rechtvaardigt voor God. De bekering, zegt de Heidelbergse Catechismus, is afsterving van de oude mens en opstanding van de nieuwe mens: 'hartelijk leedwezen, dat we God door onze zonden vertoornd hebben' en 'hartelijke vreugde door God in Christus' (zondag 33 H. C). En daar horen dan het 'haten en vlieden' van de zonde en 'lust en liefde' om naar Gods wil te leven helemaal bij.

Als zodanig kunnen we in het kerkelijk gesprek niet zonder het 'ervaringsverhaal', maar dan in die zin, dat in het spreken over het belijden ook het beleven doorstraalt.

Open

In de toelichting op het artikel van het hervormd moderamen staat, dat het in het beleidsstuk 'Vernieuwen en doorgaan' niet over Samen op Weg gaat. Zouden we nog een keer kunnen uitkomen boven alle eenzijdige gedelibereer over een proces, dat door velen als geestloos wordt ervaren? Van de weeromstuit, zo hebben we van tijd tot tijd kunnen bemerken, wordt soms uitgesproken of gepraktiseerd, dat men zich van elke bezinning ontslagen acht. Dat betekent, dat we ook als stroming in de kerk, die pretendeert op de Schrift, de belijdenis en de traditie terug te gaan, geen rekenschap meer geven van de hoop die in ons is. Of is hier ook sprake van geestelijke verschraling? Is er nog geestelijke worsteling om het geestelijk welzijn van de hele kerk?

Het gereformeerde leven gaat vandaag over het scherp van de snede, beweegt zich op smal spoor, omdat het de tijdgeest niet mee heeft. Vernieuwing van de kerk zal naar onze overtuiging nochtans alleen kunnen wanneer we als kerk echt teruggaan naar de bronnen van de Reformatie en we die bronnen ook kennen. Alle maatregelen tot vernieuwing zijn aan gefundeerde geestelijke kennis ondergeschikt. Intussen is er geen stroming in de kerk, die buiten het appèl staat om zich aan die bronnen te laven en geestelijk daaruit gevoed te worden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen