Wat biedt ons de moderne literatuur? (3)*

De 'queeste' naar inzicht en zingeving

Literatuur van niveau geeft een doorlichting van de werkelijkheid, doet ons dingen zien die we anders niet opmerken. Vanuit een andere invalshoek dan wij gewend zijn krijgen we verrassende doorkijkjes of een diepborende analyse. Literatuur laat ons het uitzonderlijke zien tegenover de regel, het unieke tegenover het algemene, het individu tegenover het collectief. We maken als lezer zoektochten mee naar inzicht in het bestaan, naar zingeving van ons leven op aarde, ook bij die schrijvers die het christelijk geloof nooit hebben gekend of die het vaarwel hebben gezegd.

Daarvan wil ik hier een illustratie geven, gebruik makend van een viertal romans uit de moderne literatuur. Het zijn romans die niet de bedoeling hebben te ontluisteren zoals dat het geval is met de literatuur in de lijn van Hermans, een lijn die uitloopt op de allerjongste generatie met auteurs als Ronald Giphart - de 'lost generation', de generatie van 'Nix' - met in hun werk geen enkele diepere waarde: het is de wereld van snackbar en drank, seks en drugs, verdoving en leegte. Een vaak stuitend realisme, soms zelfs godslasterlijk. Even leeg is de 'wereld' en het leven in de veel genoemde en geroemde cyclus 'De tandeloze tijd' van A. F. Th. van der Heijden. Ook hier een moeras van drank, seks en drugs, een wereld 'vol' van leegte, een leven zonder zingeving. Een van de laatste delen heeft als titel: Onder het plaveisel het moeras. Inderdaad, een moeras.

Vier moderne romans

Nee, het gaat me hier om romans die, hoewel de daarin beschreven wereld zeker niet christelijk is, een positieve houding in de aardse werkelijkheid laten zien, een 'queeste' naar inzicht en zingeving, een zoektocht naar diepere waarden en een betere samenleving. Van die zoektocht kunnen we leren, en dat is de derde reden waarom ik meen dat ook predikanten met een bepaald deel van de moderne litera­ tuur - selectie is onontkoombaar! - hun winst kunnen doen. Een christen heeft niet alle wijsheid in pacht. De vier romans die ik hier kort aan de orde wil stellen, zijn: Het gevaar (1960) van de Vlaamse schrijver Jos Vandeloo, Heren van de thee (1992) van Hella Haasse, De tweeling (1993) van Tessa de Loo en Ons mankeert niets (1994) van Willem Jan Otten.

Het gevaar van Jos Vandeloo heeft als onderwerp: een (beperkte) ramp in een atoomcentrale waarbij drie werknemers zodanig aan straling zijn blootgesteld dat ze ten dode zijn opgeschreven. Toen Vandeloo dit boek schreef - eind jaren vijftig - hadden nog geen kernrampen plaatsgevonden, laat staan kernrampen van een omvang als het Russische Tsjemobil. Vandeloo beschreef wat zou kunnen gebeuren: de aftakeling van het menselijk lichaam na een overdosis aan straling. Hier wordt bijzonder duidelijk dat een kunstenaar (soms) dieper ziet. Vandeloo omschreef zelf zijn opvatting van het schrijverschap eens met de beelden van de thermometer en de barometer: de thermometer geeft de temperatuur aan op dit moment - het eigentijdse klimaat - , de barometer voorspelt het 'weer' dat komen gaat of komen kan.

De ramp in de kerncentrale is voor Vandeloo echter aanleiding om veel meer aan de orde te stellen, om veel dieper te boren in de maatschappij waarin we leven. Hij legt bloot de ontmenselijkte samenleving - als gevolg van techniek, bureaucratie - de passiviteit van de mens die alles over zich heen laat komen, de onaandoenlijkheid van mensen die anderen in hun directe omgeving zien sterven of creperen. Op schrijnende wijze wordt dit op diverse plaatsen in de roman beschreven. Zo heeft de titel een veel ruimere betekenis dan alleen maar het gevaar van atoomstraling. En tegen dit alles komt de schrijver in verzet, een verzet dat hij projecteert in zijn hoofdpersonages. Ten diepste is het boek een pleidooi voor menselijke waarden.

Heren van de thee van Hella Haasse is vooral een diepborende psychologische roman. De hoofdpersoon Rudolf Kerkhoven sticht met bovenmenselijke inspanning een theeplantage in Nederlands-Indië, eind 19e eeuw. Van begin tot eind, zijn naderende dood, is hij als het ware geketend aan zijn grond. Daarom begint en eindigt de roman met het woordje 'Hier!' uit de mond van Rudolf, een knappe vondst van de schrijfster.

Het gaat in deze roman om de verbondenheid van een man met zijn land, zijn levenswerk. Maar dit heeft een keerzijde: Rudolf bereikt wel alles wat hij zich ten doel stelt - ondanks veel tegenwerking, ook van zijn familie, waar hij niets van begrijpt - maar dit gaat ten koste van zijn huwelijk en de band met zijn familie. In dit opzicht lijkt de roman in de verte op Karakter van Bordewijk, waarin de hoofdpersoon Katadreuffe in maatschappelijk opzicht slaagt, maar in de intermenselijke relaties faalt: vul voor Katadreuffe maar catastrofe in. Rudolf ziet dit alles niet. Hij schiet tekort in zelfkennis. Anderen kijken anders tegen hem aan dan hij zichzelf ziet. Hella Haasse, de grand old lady van de hedendaagse literatuur, geeft ons in deze roman met psychologisch aanvoelingsvermogen een diepgaande analyse van een persoonlijke tragedie.

De tweeling van Tessa de Loo is een roman over twee zusters, geboren in Duitsland, die na het overlijden van hun ouders van elkaar werden gescheiden. De een, Lotte, groeit op in Nederland. De ander, Anna, blijft in Duitsland. Beiden maken op hun wijze, in een totaal verschillende situatie, de Tweede Wereldoorlog mee. Op hoge leeftijd ontmoeten ze elkaar weer in Spa, waar beiden kuren. En dan komen stukje bij beetje de verhalen los, met als hoofdbestanddeel: de situatie tijdens de oorlog. Lotte is uitermate fel in haar oordeel over Duitsland. Anna probeert haar duidelijk te maken hoezeer ook het Duitse volk geleden heeft onder het Hitler-regime, hoezeer de gewone Duitsers - man en vrouw, jongen en meisje - onder de invloed kwamen van valse voorlichting en indoctrinatie en zo in de tang kwamen van geestelijke terreur, uiteindelijk leidend tot geestelijke en materiële vernietiging, een onvoorstelbare ramp voor land en volk.

De roman js een poging een eenzijdige kijk op een brok verleden zodanig te wijzigen dat ook de andere kant wordt gezien. De oorlog bracht veel ellende buiten Duitsland, maar ook veel ellende binnen Duitsland. Een verrassende invalshoek, met als bedoeling: blikverruiming.

Als laatste Ons mankeert niets van Willem Jan Otten. De hoofdpersoon is Justus, een huisarts die steeds meer tot het besef komt dat elke dag vol keuzes zit, ook die op leven en dood. Het gaat om macht en onmacht van degene die de geneeskunde representeert en 'beheerst'. Euthanasie en zelfmoord vormen bij uitstek een spanningsveld, een demonstratie van onmacht. Het verhaal spitst zich toe op de zelfmoord van zijn voorganger, dokter Daan, die in het dorp is blijven wonen. Dokter Justus had door snel te handelen misschien de zelfmoord kunnen voorkomen. Maar hij is een talmer, een soort Hamletfiguur. Hij handelt niet of althans te laat.

Zonder nu direct oplossingen te bieden toont de roman ons de geweldige dilemma's van een arts, waarbij macht op hetzelfde moment kan veranderen in onmacht.

Conclusie

De vier romans heb ik slechts heel oppervlakkig aan de orde kunnen stellen. Veel moest ik vanwege de tijdsbeperking laten liggen. Ik gaf slechts flitsen vanuit één invalshoek. Ik wil nog eens benadrukken dat het zeer beslist geen romans zijn, geschreven vanuit een christelijk wereldbeeld. En dat betekent dat we in elk van deze romans tegen zaken oplopen, normen en waarden - onder meer een buitenechtelijke relatie in Ons mankeert niets - die we op grond van onze christelijke levensovertuiging, onze bijbelnormering, moeten afwijzen.

Soms ook het ijdel gebruik van Gods naam, iets wat ik afschuwelijk vind. Ik heb de vier romans niet opgevoerd om ze aan te prijzen als literaire werken waar je als christen helemaal achter kunt staan. Mijn invalshoek was de vraag of de moderne literatuur méér biedt dan louter ne­ gativisme en ontluistering van mens en schepping. Mijn antwoord daarop is dat dit inderdaad het geval is en om dat antwoord te onderbouwen heb ik gebruik gemaakt van de genoemde titels.

De leemte

Ik begon mijn lezing met een citaat van Frans Kellendonk. Ook hij heeft zijn literair werk geschreven vanuit besef van gemis of tekort. Een tekort dat voorkwam uit verlies: hij is rooms-katholiek opgevoed, maar groeide daarvan weg. Maar dit liet wel een 'leemte' achter: zonde en vergeving, een visie of leven en dood in christelijk perspectief, normen en waarden tegen die achtergrond, dit alles raakte hij kwijt.

En hij besefte dat. En dat leidde tot een eigen queeste naar nieuwe normen en waarden, naar nieuwe zingeving. En dit is de diepe zin van de uitspraak: 'Ik heb in het hart van de schepping een leemte ontdekt waar God, als Hij bestaat, mooi in zou passen'. Een uitspraak waarin ik - ondanks alles wat ik vanuit mijn persoonlijke, christelijke levensovertuiging ertegen in zou willen brengen - een andere intentie beluister dan in 'God is een woord dat niets betekent' van Hermans. De eerste is van een zoekend en tastend schrijver, de tweede van een sloper en negativist. En dat is precies wat ik bedoel met de tweesporigheid in de moderne literatuur.

* Lezing gehouden op 21 augustus 1997 te Oudewater in het kader van de Studieweek voor theologiestudenten van de Gereformeerde Bond.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen