Wat bij schriftuitleg bedacht moet worden (6)

Waar gaat het om?

De vorige keer sloot ik af met een opmerking over vergeestelijking, waarop ik door zou gaan. Toch lijkt het me beter eerst nog iets anders aan de orde te stellen. Bij de juiste exegese gaat het er om steeds weer het eigene, het karakteristieke van een tekst of tekstgedeelte op te sporen. Daarbij moeten we ons hoeden voor voortijdige conclusies. Het kan zelfs zijn dat er in de Bijbel twee teksten precies hetzelfde zeggen, bijkans of helemaal, gelet op gebruik van woorden, gelijkluidend zijn en toch iets geheel verschillends bedoelen te zeggen. Denk eens aan de belijdenis 'de aarde is des Heeren mitsgaders haar volheid', in Psalm 24 :1a en 1 Korinthe 10 : 26 te vinden. Maar in Psalm 24 belijdt de dichter daarmee dat alles van de Heere is en van niemand anders. Hij is de Eigenaar, wij slechts rentmeesters!

Doch in 1 Korinthe schrijft Paulus deze woorden over om ermee aan te tonen, dat een kind van God alles eten mag wat uit het slachthuis komt, want alles is van Hem en niets is er van de afgoden. U ziet, een gelijkluidend Schriftwoord kan toch twee betekenissen hebben.

Alles in de Schrift heeft zijn waarde en zin. Maar wat heeft nu God met een woord of perikoop willen zeggen? Dat moet ontdekt worden in biddend onderzoek met de bede om de leiding van de Heilige Geest. Vraagt u dan: 'Maar hoe kan nu opgespoord worden het kenmerkende van een vers of van enige verzen tot tekst gekozen' dan is het zinvol nauwkeurig te bezien welke woorden of woordverbindingen zijn gegeven. Ook het doorzien van het tekstverband mag als noodzakelijk worden beschouwd. Bovendien is ook te letten op de omstandigheden die op de achtergrond van een woord of gebeurtenis spelen. Wijlen ds. H. A. Leenmans zei eens 'de beste methode van exegese is om Schrift met Schrift te vergelijken en te verklaren'. Overeenkomsten en verschillen vallen dan in het oog.

Letterlijk en figuurlijk

Niet al wat we lezen in de Schrift kan letterlijk worden opgevat. Vaak spreekt God in Zijn Woord ook figuurlijk. Denk eens aan de uitdrukking 'het rommelen van Gods ingewand'. Dat is natuurlijk niet letterlijk bedoeld. Dan moesten we God een lichaam toeschrijven. Maar bedoeld is Gods bewogenheid en erbarmen tot uiting te brengen. Wel moeten we ons ervoor wachten de letterlijke betekenis bij voorbaat los te laten met de gedachte het gaat toch om de geestelijke betekenis en om de bevindelijke zin. Wie dat doet loopt gevaar de Schrift te verdraaien in plaats van te verklaren.

Wat dacht u bijvoorbeeld van een dominee die preekte over Lukas 6:17, waar we lezen: en met hen afgekomen zijnde stond Hij op een vlakke plaats...' Deze tekst werd aldus verklaard dat de gemeente hieruit leren kon dat in de prediking geen dogma's, geen leerstellige waarheden mochten worden verhandeld. Daar had de Heere Jezus een grote hekel aan. Immers... Hij stond op een vlakke plaats! Even oneerbiedig is het om bij Mattheüs 14 : 25, waarin we lezen dat de Heiland op het water liep, te zeggen 'ja, gemeente bedoeld is natuurlijk langs het water, want een mens kan niet op water lopen en Jezus was geen tovenaar in een sprookjesverhaal'.

Er mag 'een natuurlijke' voortgang en overgang zijn van het natuurlijke naar het geestelijke zonder dat men in strijd komt met de letterlijke zin en het historisch verband van de tekst.

Een gelijkenis is geen geschiedenis

Vindt u het fijn, als uw dominee een gelijkenis als tekst koos, met de gedachte ha, fijn, dat is tenminste gemakkelijk voor een eenvoudig mens te volgen?

Dan moet u toch voorzichtig zijn. Ik denk dat menige collega met mij het moeilijk vindt om op goede wijze over een gelijkenis te preken. Mag ik puntsgewijze dat toelichten?

a.Om te beginnen is een gelijkenis geen geschiedenis, waarbij de kleinste bijzonderheden als waar gebeurd worden voorgesteld.

b. Vervolgens gaat het bij de verklaring van een gelijkenis om één bepaalde les, in beeld(en) weergegeven, waarbij men niet dwaas ieder trekje wil overbrengen. Berucht is 'de verklaring van de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan'. De halfdode jood is beeld van de ontdekte zondaar. Priester en leviet gaan voorbij, zie je de wet maakt niet zalig. De Samaritaan is Jezus. De ezel is het Woord, voertuig van het Woord. De herberg is de kerk. De waard is de dienaar van het Evangelie. De twee penningen zijn de beide sacramenten. Toe maar zult u zeggen. U hebt gelijk. Duidelijk is dat de Heiland na de gelijkenis de vraagstelling van de wetgeleerde voor de gelijkenis omkeert. Niet is belangrijk te weten wie mijn naaste is. Maar het gaat er om of ik ooit door genade de naaste van een ander was in dienende liefde, vlees en bloed geworden in Hem, Die deze gelijkenis vertelt.

c. Bezien moet worden waarop het gebruikte beeld betrekking heeft, op welke betekenende zaak dus en of dat ook in overeenstemming is met wat de Schrift elders daarover leert om niet een prooi van eigen fantasie en willekeur te worden.

d.Soms zijn er ook wel meer punten van vergelijking en overeenkomst, denk aan de gelijkenis van de zaaier. Er is sprake van een zaaier, van zaad dat wordt gestrooid en de verschillende gronden waarop het zaad terechtkomt. In de daaropvolgende gelijkenis over het onkruid tussen de tarwe heeft de Heiland het over de zaaier, het zaad, het onkruid, de akker, de vijand, de oogst en de maaiers!

e. Tenslotte nog dit. Zegt u niet te snel dat een gelijkenis zo heerlijk de zaak van Gods Koninkrijk onthult. Dan is het onthutsend te lezen, dat de Heere in gelijkenissen sprak opdat zij horende zouden horen maar niet verstaan... om tot bekering te komen. Een gelijkenis kan dus ook verbergen. Nodig is en blijft Geesteswerking en Geestesbediening om te kunnen verstaan en om te kunnen verklaren zelfs... 'de gemakkelijkste gedeelten van de Schrift'. En let u op de aanhalingstekens door mij gezet!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen