Torenspitsen-Gemeenteflitsen

LEERBROEK

Het dorp Leerbroek ligt in het gebied van de Vijfheerenlanden. Deze regio grenst in het westen aan de Alblasserwaard, waarmee het op meer dan één manier is te vergelijken. De Vijfheerenlanden vormen het gebied dat ruwweg tussen de stadjes Gorinchem, Vianen en Leerdam ligt. De grens in het noorden van het gebied is de Lek, de oostgrens is de Diefdijk (bekend van de Hollandse Waterlinie), terwijl het Merwedekanaal de westgrens vormt. De zuidgrens van genoemd gebied is de rivier de Linge. Sinds de gemeentelijke herindeling van jan. '86 zijn er vier gemeenten die geheel (Leerdam, Vianen) of gedeeltelijk (Giessenlanden en Zederik) in genoemd gebied liggen. Burgerlijk gezien behoort Leerbroek bij de gemeente Zederik. Dit gebied van de Vijfheerenlanden dankt zijn naam letterlijk aan de vijf heren die in 1428 elk een deel van het gebied onder hun hoede kregen. Onder hen waren de Van Arkels (heer van Leerbroek) en de bekendere Van Brederodes. De Vijfheerenlanden vormen de oostelijke begrenzing van het veenweidegebied in West-Nederland. Door overstromingen van later gevormde waterlopen werd er op het veen een laag rivierklei afgezet. De eerste nederzettingen in deze regio ontstonden op de oeverwallen van de Lek en de Linge of op de stroomruggen. In de loop van de tijd namen vee-en fruitteelt vele hectaren van de onbebouwde grond in beslag.

De kerk en de dorpskern bevinden zich juist op het punt waar in de bodem hooggelegen zandgrond aanwezig is, deel uitmakend van het Schoonrewoerdse ruggensysteem.

Het dorp is waarschijnlijk in 1025 gesticht. De naam Leerbroek is genoemd naar de oude waterloop de Lede of Ter Lede Broek. Het woordje 'broek' is afgeleid van een woord, dat laag en moerassig betekent.

Of de kerk in de 11e of in de 14e eeuw is gesticht en wie de patroonheilige was, is nog niet bekend. In ieder geval wordt in 1395 de kerk van 'Lederbroec' genoemd in de jaarrekening van de Domfabriek. Het kerkgebouw is eenbeukig op een rechthoekige plattegrond met westtoren en wordt geflankeerd door lage aanbouwen. Zij is voorzien van een halfingebouwde zeshoekige traptoren. Het schip van de kerk heeft zes traveeën. Het koor is afgebroken en ter plaatse is een consistorie aangebouwd. De toren en de kerk zijn opgebouwd uit verschillende soorten rode en geelrode baksteen. De daken van schip en toren zijn gedekt rnet blauwe leien in Rijnse dekking. De ijzeren ringen aan de westkand van de kerk dienden voor het vastleggen van het vee tijdens watersnoden. In de nacht van 3 op 4 maart 1935 brandden kerk en toren uit, waarbij het opgaande muurwerk grotendeels gespaard beleef. Van het interieur gingen ook drie 17e eeuwse koperen kronen verloren, waarvan de grootste, een geschenk van de prins van Oranje, diens wapen droeg. Verder verbrandde de 17e eeuwse preekstoel en de luidklok uit 1494 werd zwaar vervormd. Reeds op 25 juni 1936 was de officiële ingebruikname van de gerestaureerde kerk. Bij die gelegenheid las ds. J. G. van leperen Ps. 84 en sprak hij een woord over 1 Sam. 7:12 (Eben-Haëzer).

In de toren hangt tot vandaag een lui-en slagklok, hergegoten na de brand van '35. In de tekstband staat te lezen: ARIA is mynen naam. Mij gheluyt sy GODE bequaem. Overdekt is de inwendige ruimte van het schip nu met een houten tongewelf en trekbalken. Tegen de westmuur staat het orgel op de galerij. De preekstoel met de gebeeldhouwde, houten duif onder de kansellessenaar bevindt zich tegen de oostwand. Boven genoemde preekstoel zijn vijf, langwerpige, smalle, gebrandschilderde ramen gemaakt. Van links naar rechts stellen de afbeeldingen hierop taferelen voor uit Matth. 25 : 35 en 36 (werken van barmhartigheid) en Lukas 14 : 23b over liefdesdwang (Dwing hen in te komen).

Voor de Reformatie oefende de heer Van Arkel het collatierecht uit. De kerk viel onder de proosdij van Arnhem. Na de Reformatie behoorde de gemeente Leerbroek tot de classis Gorinchem, met uitzondering van de periode 1816-1951, waarin de kerkelijke gemeente onder de classis Gouda viel.

In 1578 kreeg Leerbroek zijn eerste predikant. Het was ds. Hermannus Nicolai. Deze prediker had tot taak om 'beneffens de Kercke van Leerbroek oock den nagebuiren van Nieuwlandt met des Heeren Woordt te vermanen'. Aan het einde van de Tachtigjarige Oorlog in 1648 telde de hervormde gemeente van Leerbroek 108 lidmaten. Hoeveel 'liefhebbers' er toen waren vermeldt de geschiedenis niet.

In het begin van de 18e eeuw stond in onze kerkelijke gemeente ds. Isaac Appelman. Hij was in Leerbroek predikant van 1702 tot zijn overlijden in 1745. Deze dominee had een heel lang testament nagelaten. Daarin stond o.a. te lezen dat hij in de kerk begraven wilde worden en dat de gehele gemeente daarbij aanwezig moest zijn. Een ander gegeven uit dat testament ging over het stuk land achter de pastorie. Dat mocht nl. nooit verkocht worden. Hij wilde dat stuk grond (de domineeskampjes) uitsluitend bestemmen voor de arme mensen uit de gemeente. Zij alleen konden dat voor een heel lage prijs huren. Het ging dus om een soort volkstuintjes. Hoewel de pastorie, sinds 1990 een splinternieuwe, op een andere plaats staat, bestaan de domineeskampjes nog steeds. Voor een symbolische prijs zijn ze van de diaconie te huren.

Ook weten we uit de notulen van de kerkenraad uit de periode Appelman, dat de kerk probeerde te waken over leer en leven van haar lidmaten. Op 23 december 1722 verschijnen, na oproep om 'ter vierschaar' voor de kerkenraad te verschijnen, vijf lidmaten uit de gemeente. Eén van hen wordt door de anderen van diefstal van boonstaken beschuldigd én van een handgemeen. Men komt ter vergadering niet uit deze problemen. Ook blijkt dat de zaak voor de wereldlijke rechter is gebracht. De kerkenraad besluit dan om tot censuur over te gaan en gebiedt hen om zich van het aanstaande 'Avondmaal van Kerstmis' te onthouden. Deze zaak duurt circa 1,5 jaar. Gelukkig mag op 17-04-'24 in het notulenboek van de kerkenraad geschreven worden dat 'partyen malkanderen de hand van broederschap en van onderlinge versoening toegereyckt hebben, en soo syn se en oock de kerkenraad na danckzegginge aan God in vrede gescheyden'. Aardig is nog om te vermelden dat ds. I. Appelman, zoon én opvolger, was van ds. Laurentius Appelman, predikant van 1673-1702.

Uit de 19e eeuw zjjn ons o.a. de volgende gegevens bekend. De afgescheiden gemeente te Leerdam telde in 1840 ook leden uit Leerbroek-Middelkoop: te weten 25 belijdende leden en 18 doopleden. Uit hen was M. Heikoop als diaken aan deze gemeente verbonden. Echter, Afscheiding noch Doleantie hebben in Leerbroek aanleiding gegeven tot stichting van een nieuw kerkgebouw. De hervormde gemeente bezit het enige kerkgebouw in ons dorp. En er is ook maar één (basis)school. Onder de bezielende leiding van ds. M. J. Bouman (1882-1885) werd veel moeite gedaan om een chr. school te bouwen. In 1884 werd de eerste steen gelegd. Het was toen een arme tijd en veel ouders werden ondersteund door de diaconie. Deze betaalde voor arme ouders de jaarlijkse contributie van ƒ 1, - , zodat ook zij lid konden worden van de schoolvereniging 'Eben-Haëzer'.

In 1846 telde de burgerlijke gemeente Leer­broek 80 huizen, waarvan er drie bewoond werden door roomse gezinnen. Ook heeft in deze tijd de landelijk bekende landbouwer-oefenaar Wulfert Floor in Leerbroek 'geopend'. Waar precies? Sinds zondag 6 november 1898 werd er voor het eerst met een orgel gezongen. En in 1892 vertelde het visitatierapport dat van de circa 200 lidmaten er 10% aan het Heilige Avondmaal deelnamen.

In 1936 sprak een ander visitatierapport over het warm, kerkelijk meeleven dat in deze gemeenten gevonden werd.

Op woensdag 12 juni 1940 werd in het kerkgebouw van de hervormde gemeente van Leerbroek een legerdienst gehouden voor een deel van de Nederlandse soldaten dat nog niet gemobiliseerd was. Een deel van hen lag in het schoolgebouw naast de kerk. In deze dienst spraken als voorgangers de gereformeerde ds. D. Ringnalda en de rooms-katholieke kapelaan H. J. Rops.

De toenmaals bekende journalist H. Felderhof schreef van deze gebeurtenis een verslag. Daarin stond o.a. het volgende te lezen: 'Dit kerkgebouw van Leerbroek is een voornaam, schoon en praktisch bedehuis. Een jaar of wat geleden brandde het bijna geheel af. Sedert heeft men in de oorspronkelijke stijl een nieuw bedehuis doen verrijzen, dat naar onze smaak het ideaal benadert. Sober en licht, smaakvol en nuttig. Het preekt er heerlijk en het luistert er heerlijk. Kortom, een kerkgebouw uit duizend'.

Ds. A. J. Wijnmalen sprak op de zonnige zaterdag van 5 mei 1945 om 7 uur 's avonds in een dankdienst voor de bevrijding, die eigenlijk pas om 8 uur 's avonds gehouden mocht worden, omdat toen de capitulatie officieel was. Hij sprak over Jes. 26 : 12 en 13. De mensen waren voor deze dienst opgeroepen door de eigen klok 'Maria', die door een bijzondere omstandigheid niet door de Duitsers was geroofd en weggevoerd. Aan het einde van deze indrukwekkende dienst, waarin onkerkelijken en kerkgangers van allerlei kerken aanwezig waren, werd tenslotte het Wilhelmus gezongen. De zojuist genoemde predikant hield op 5 mei 1995, dus 50 jaar later, samen met de huidige predikant ds. H. Zweinstra die in Leerbroek de 42e predikant is sinds de Reformatie, de herdenkingsdienst in verband met de bevrijding. De tekst in deze dienst was Spreuken 14 : 34.

En nog steeds mag in volle vrijheid iedere zondag in een geheel gevulde kerk tot tweemaal toe het Woord des Heeren verkondigd worden. Tot iedere hoorder, klein of groot, klinkt dan de weimenende oproep: 'Bekeert u tot God en gelooft in de Heere Jezus Christus'.

We hopen dat deze oproep hier en elders door velen zaligmakend beantwoord mag worden, opdat Zijn Huis vol worde. En wie waarlijk het heimwee naar dat Huis kennen, komen vast en zeker Thuis.

Hoe lieflijk, hoe vol heilgenot, O HEER, der legerscharen God, Zijn mij Uw huis en tempelzangen!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen