Wat bij schriftuitleg bedacht moet worden (7)

In Israël

Wanneer we nu in het kort bij enige momenten in de kerkgeschiedenis stilstaan om te bezien hoe exegese en hermeneutiek in de loop der eeuwen beoefend zijn, richten we eerst onze blik op Israël. We geloven en belijden dat de kerk zonder Israël niet af is. Bovendien delen we met dit Godsvolk het Oude Testament. En de zaligheid is naar het woord van de Heiland uit de joden. De vraag is of we van Israël iets voor de Schriftuitleg kunnen leren. We denken dan vooral aan de joodse Misjna en de Midrasjim uit het synagogale tijdperk, en aan een man als Philo. Ook de joodse Schriftverklaarders hebben zich met de uitleg van de Bijbel beziggehouden.

Leer en leven volgens de wet

Tijdens ons verblijf in Israël, een studiereis van de Theol. Hogeschool van de Geref. Bond voor docenten en studenten vertelde een rabbijn dat het jodendom eigenlijk niet zozeer een dogmatische godsdienst is zoals het christelijk geloof maar veelmeer een manier van leven. In het jodendom maakt men verschil tussen de Haggada en de Halacha. De eerste naam is afgeleid van het werkwoord nagad, betekent bekendmaken. Bij dat onderdeel behoort bijvoorbeeld de leer aangaande de Messias, antwoorden op vragen over de toekomst en de eindtijd, soms speculaties over de kosmische wereld. De Halacha daarentegen, afgeleid van het werkwoord halak, wat gaan/wandelen betekent, gaat over de manier van leven, het doen en laten, de handel en wandel. En deze is de belangrijkste.

Uiteraard kreeg de Thora of de Wet de eerste en blijvende aandacht. Hoe moet je nu in de praktijk volgens de Thora leven? Wat geleerd werd aan de leerlingen werd vooral in de praktijk tot uiting gebracht en gehandhaafd in de gerechtshoven.

Trouwens, ook de priesters moesten in Israël de wet leren onderhouden aan het volk en zij waren de vraagbaak in veel praktische zaken.

De allegorische uitleg of de vergeestelijking van het woord werd algemeen toegepast. De letterlijke betekenis houdt wel de eerste waarde maar door omwerking van uitdrukkingen of handelingen krijgt een wettelijke bepaling een andere zin of wordt er een andere relatie vanuit de wet naar iemand gelegd. Vooral de Alexandrijnse, meer Griekse richting heeft de allegorese toegepast. Daarbij worden bijbelse personen haast omgezet in begrippen. De aartsvaders Abram, Izak en Jakob bijvoorbeeld worden de drie hoofddeugden, en Abram verkreeg die door zelfonderzoek, Izak door intuïtie en Jakob door oefening. Deze deugden vindt men terug in de Thora, in de Wet.

Exegetische vuistregels

Vooral Hillel heeft gepoogd een hermeneutiek op te stellen om de praktische exegese te beoefenen. Hij stichtte een invloedrijke school van schriftgeleerden en - verklaarders. Ik noem een paar regels:

a. De uitleg - a minori ad maius - is goed wanneer men van het mindere tot het meerdere komt. In Jesaja 1 : 3 lezen we 'Een os kent zijn bezitter, een ezel de krib van zijn heer, maar Israël heeft geen kennis, Mijn volk verstaat niet'. Men moet op zoek naar de climax, het hoogtepunt in een tekst of bijbelgedeelte.

b. De uitleg (ex analogia) moet een gelijke gevolgtrekking maken uit het gelijksoortige, zoals Jesaja 45 : 18 zou leren. God schiep niet alleen de hemel, ook de aarde, die niet de bedoeling heeft, evenmin als de hemel, om leeg te blijven.

c. Van belang is het te weten: en hoofdzin uit een bepaalde tekst geeft ook aan andere teksten die eenzelfde woord hebben, een gelijk karakter. Een voorbeeld daarvan is te vinden in het boek Deuteronomium. In de teksten 18 : 10, 22:12 en 24 : 7 blijkt dat het woord 'gevonden' voorkomt maar niet in alle het woord 'gedood'. Maar toch moet het tweede uit het eerste volgen.

Philo

Afzonderlijk mag, nu het om joodse uitlegkunde gaat, Philo van Alexandrië nog genoemd worden. In Alexandrië was door de jaren en eeuwen heen een grote joodse kolonie aanwezig, werden de werken van Homerus en andere grote Griekse dichters allegoriserend verklaard. Zo konden soms minder aardige of zelfs hinderlijk-lelijke menselijke voorstellingen van goden worden omgevormd tot ondeugden van mensen. Die techniek paste Philo toe op de Tenach, het Oude Testament. Wat de Griekse filosofie leerde was reeds lang te voren in de Bijbel aanwezig! Niet de Griekse filosofen maar Mozes kwam de eer toe de grootste wijsgeer aller tijden te zijn! Bij de allegorische methode is de letterlijke zin van de tekst van de tweede orde.

Als voorbeeld van zijn exegese kunnen we denken aan Genesis 2. Daarin is sprake van het paradijs. Maar dat is natuurlijk niet een echte hof of tuin geweest! Is het niet goddeloos te zeggen ofte denken dat de Heere God letterlijk een hof plantte? Neen, de hof is de aardse wijsheid en deugd. En de naam Eden is 'chara', vreugde, zegt Philo. Dus dat God de hof van Eden plantte betekent eigenlijk, dat waar wijsheid en deugd is, ook goddelijke vreugde wordt gekend! De hof lag tegen het Oosten, ja, want in het oosten gaat de zon op, daar komt het licht vandaan. En stromen er door de hof van Eden vier grote rivieren, wel dat zijn de vier grote Griekse deugden, te weten: het inzicht, de moed, de bezonnenheid en de rechtvaardigheid.

Volgende keer gaan we eens bezien hoe in de loop der eeuwen exegese binnen de christelijke kerk is bedreven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen