Jakarta: Kerk in een wereldstad (1)

We vlogen van Ujung Pandang terag naar Jakarta. Jakarta begon als havenstad. We bezochten de Oude Haven met zijn vele Boeginesische zeilschepen-met-motor: ze voeren hout uit de bossen van Borneo aan. We bezochten het oude Hollandse stadhuis: nu een museum van de geschiedenis van Batavia. Men schaamt zich niet voor de Hollandse naam Batavia. Op het plein staat hotel Batavia, waarin foto's hangen van het Oranjehuis en van de Nederlandse gouverneurs-generaal. In het centrum zien wij het voormalige paleis en de Willemskerk (1939, nu Immanuël-kerk). Maar boven dat alles rijst sinds Soekarno de kolossale Istiqlal-moskee (1961). We bezoeken ook de Kwitangkerk, waar in 1947 de bekende Kwitang-conferentie werd gehouden: zending werd nu de primaire taak van de jonge kerk zelf, moeder-en dochterkerken gingen als gelijkwaardige partners verder (terwijl de politiële acties doorgingen). Hier preekte Verkuyl tijdens de acties over: 'de weg des vredes hebben zij niet gekend'. De dienst werd over de radio uitgezonden en bijna afgebroken... Jakarta is een onafzienbare miljoenenstad geworden, met eindeloze bankgebouwen in het centrum en eindeloze krotten aan de krant.

1. Theologie in de stedelijke context

Wij logeren in het gastenverblijf van de Theologische Hogeschool de STT: Sekolah Tinggi Theologi. Begonnen in 1934 door Hendrik Kraemer in Bogor, sinds 1936 gevestigd in Jakarta, leidde het seminarie juist de eerste generatie inheemse predikanten op, voordat de oorlog uitbrak en de Nederlanders door de Jappen werden geïnterneerd. De Hogeschool staat vlak bij het onafhankelijkheidsmonument van Soekarno en Hatta.

De Hogeschool staat los van de Christelijke Universiteit: men bewaarde liever zijn vrijheid. Er zijn 12 fulltime docenten en 250 studenten. Wij werden hartelijk begroet door de rector. Jan Aritonang, die behoorlijk Nederlands spreekt. Hij promoveerde op het zendingswerk onder de Bataks, zijn eigen kerk. Hij is leerling en opvolger van dr. Th. v. d. End, die hier jaren kerkgeschiedenis doceerde. Een folder zegt, dat de school predikanten e.a. kerkleiders opleidt in oecumenische geest en met het oog op de hele natie. Ik volgde 's morgens om 8 uur enkele colleges 'intensief Engels' en maakte zo de jongens en meisjes van nabij mee. Je kunt er nogal wat Batakse jongeren ontmoeten. Een docente las een Engels boekje van dr. Ismail, Getuigen van Jezus. Een andere docent behandelde het Engelse artikel van Paul S. Minnear over: 'Gij zijt het zout der aarde'. Een verrassende uitleg. De context is: zalig zijt gij als u de mensen vervolgen... En zout heeft in het O.T. te maken met offer. Dus het gaat om discipelen die bereid zijn tot... lijden. De docent dacht aan de Indonesische context: de kerkschendingen. Zout der aarde. 'Als je tenminste niet bang bent', zei een jongen.

Wij spraken ds. Harry van Dop, die kerkmuziek en liturgie doceert. Hij verzamelt inheemse instrumenten. Over contextualisatie gesproken. Maar hoe!? Zo staat er in Jakarta ook een Toraja-kerk: van buiten de typische tongkonan, van binnen net... Kootwijkerbroek. Zijn vak is een idee van de vorige rector, een Indonesiër dus, maar het is wel een Nederlander die het geeft. Maar in de grote stad geldt een andere context, vaak een duistere! En die vindt men hier belangrijker. Studenten moeten in het derde jaar zes weken stage lopen in... een gevangenis (met politieke gevangenen die christen willen worden, maar niet opgevangen worden door een kerk), in de rosse buurt (daar ommuurd), in een homo-centrum (homoseksualiteit is een straf van Allah), of in een lepra-ziekenhuis (christelijk gestart, maar staats geworden, dus geen bijbel, maar moskee...). Hoe verwerken deze jongens en meisjes dat? Ze komen vaak uit besloten gemeenten.
Ik snuffelde in de grote bibliotheek naar kerk-en zendingsgeschiedenis en greep wel eens mis...
De STT werkt met zestien andere theologische instellingen samen in Persetia: men wil het academische peil der afgestudeerden verhogen om erkenning door de regering te verkrijgen. Onder auspiciën van de Z.O. Azië Graduate School of Theology vonden de laatste jaren tientallen promoties plaats. Een van de eisen is, dat zij een mate van contextualiteit vertonen. Bekend is de dissertatie van ds. Theo Kobong over Evangelie en Tongkonan in Toraja (1989). Hij was hier op de STT hoogleraar.

Wij spraken met slechts enkele docenten. De Hogeschool wil geen ivoren toren zijn maar staat juist open voor anderen, predikanten en studenten. De sfeer is oecumenisch en even anti-evangelisch als in Yogya. Het zou de evangelischen om de hemel gaan. Maar, zei ik, zij zitten juist in de arme kampong. Ja, maar zij bedrijven nog de oude zendingsmethode: liefdadigheid als middel. Wijst hun groei niet op een onbetaalde rekening van de kerk? In Amsterdam wel! In de Raad van Kerken werken wij nu met hen samen.

2. Raad van Kerken, staat en maatschappij

Wij brachten een bezoek aan die Raad van kerken. Hun gebouw aan de Diepo Negoro - staat net ver van de Theologische Hogeschool. We werden er hartelijk ontvangen door het moderamen. De Raad is opgericht in 1950. (Uit oecumenische, maar ook nationale redenen). De naam is in 1984 veranderd in: Gemeenschap van Kerken (PGI). Gereformeerde kerken zijn meer in het Oosten: Minahassa, Toraja, Molukken, Irian-Yaya. Bij de regering vertegenwoordigt de PGI alle kerken, inclusief de R.K. en de Evangelische e.d. De PGI komt op gezette tijden met een boodschap naar buiten, b.v. de bekende paasbrief bij de verkiezingen van dit jaar. Daarin worden de toenemende kerkverwoestingen aan de kaak gesteld: in 25 jaar 211, in 3 jaar 58 en in het laatste jaar alleen al 64 verwoestingen. De R.K. bisschoppen kwamen met een eigen brief: niet-stemmen is geen zonde. Maar wij zeggen: stemmen is onze verantwoordelijkheid. Maar de Christelijke invloed is klein: in de Democratische partij met R.K. en prot. samen haalden we slechts 11 zetels. De kerkschendingen werden ook hier niet religieus maar sociaal verklaard. Verder vertelde men over aids, ziek recht, ontwikkelingswerk, arm en rijk:53% van het nationaal inkomen gaat naar slechts 15% van de bevolking. Enkele conglomeraten (concerns) beheersen de hele economie. M.n. Chinese, onder wie christenen. Collega Van der Waal vroeg verontwaardigd door. Waarom is er juist in Islamgebieden rijkdom en in Christelijke armoede? Java heeft het heft in handen. Hier leeft de helft van de bevolking, hier zit 80% van het kapitaal. De conglomeraten zijn a-politiek (maar eisten wel deregulatie). Zijn ze ook asociaal? 2% van de winst gaat naar de armen. Kan de Raad ook kritisch zijn jegens de regering? Op nationaal niveau moeten we voorzichtig zijn, maar regionaal nemen we zo nodig meer risico. De Paasbrief was mede ondertekend door Evangelischen, Baptisten en Pinksterkerken. Zij doen alleen mee, als er nood is (kerkschendingen). Hun invloed meende ik te bemerken aan de bijbelteksten in het slotwoord van de brief. Bemoeit de Raad van Kerken zich ook met theologie en prediking? , vroeg ik. We hebben meer moraliserende dan Evangeliserende prediking gehoord in Indonesië. Alleen een geestelijke kerk zal de Islam overleven. (Ik dacht aan de kerk van Augustinus in N. Afrika). Wel, we waren te kort in Indonesië om dat te beoordelen. En er zijn Vijf Documenten van eenheid: het tweede gaat over de geloofsbelijdenis. Na afloop werden we weer getrakteerd op een rijsttafel.

We bezochten nog enkele instellingen die gestart zijn door de Raad van Kerken: een bureau voor rechtshulp, of een naaischool voor arme vrouwen en meisjes, die zo leren voor gezin en onderhoud te zorgen. De opleiding is niet speciaal voor christenen bedoeld, maar juist daarom verdacht van proselytisme.

We bezochten ook de Leimena-academie, een denktank voor sociale, economische en politieke vragen. (Leimena was christen-politicus, Soekarno's geweten). Stichter was dr. Simatupang, christen-generaal, die na een conflict met Soekarno kerkleider werd. Wij werden enthousiast ontvangen door dr. P. Nasution, econoom uit Batakland, die zei: wij willen vooral democratie. Contextualisatie moet niet pre-modern, maar modern zijn. Waar is een gemeenschappelijke cultuur? Bij de tv? Kan bevrijdingstheologie u inspireren? Soms ja, maar aanpassing voor Indonesië is nodig. Als we te luid spreken, trekken onze moslimvrienden zich terug. Tot 1984 steunde de regering op het leger, nu op de Islam, zei collega Verburg. Hebt u dat voorzien? Dreigt er nu een machtsgreep? Jazeker. De kerk is niet alert genoeg. Wij strijden voor de mensenrechten. En tegen corruptie. De ergste corruptie is niet stelen, maar corrupte regeling. De Leimena-academie wil kleinere ondernemers bevorderen. Dat is goed voor de werkgelegenheid, zeggen we tegen de regering. Maar we bedoelen: dat is vooral goed voor de democratie. Dat heeft de Westerse geschiedenis ons geleerd! Er is meer ondernemersgeest nodig (weer: Weber!). Hoe stimuleer je dat in de kerk theologisch? Met het rentmeesterschap? Wat een verschil met het Westen: daar zoeken wij juist een economie-van-het genoeg.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen