Boekbespreking

In deze Utrechtse dissertatie wordt onderzoek gedaan naar het sociale aspect van de wijsheid in het Oude Testament en het oude Nabije Oosten. Dat sociale aspect is duidelijk aanwijsbaar. Maar de vraag waar het om gaat is hoe het aan de orde komt. Vaak heeft men gedacht dat in de wijsheidsliteratuur de armoede gezien werd als een betreurenswaardig maar blijkbaar toch niet te ontkomen verschijnsel in de samenleving. Zo'n visie brengt in de feitelijke status quo geen verandering. Gelet op het aristocratisch milieu waarin de wijsheid werd beoefend is dat een voor de hand liggende veronderstelling. Maar daar heeft de christelijke gemeente in Latijns Amerika geen boodschap aan. De armoede in de sloppenwijken schreeuwt om een oplossing. Tegen die achtergrond moeten wij het werk zien dat dr. Van Ek verricht als docent aan het Seminario Biblico te Medellin, Colombia. Daarom heeft hij juist het sociaal aspect van de wijsheid uit het oude Nabije Oosten tot het onderwerp van zijn promotie-onderzoek gemaakt. De eerste zin uit zijn boek luidt dan ook: 'Alle theologie is per definitie contextuele theologie'.

De bespreking van de Egyptische en Mesopotamische wijsheidsteksten leidt tot de conclusie dat daarin de kosmische orde een belangrijke rol speelt. Zij moet niet als een op zichzelf staand principe worden gezien, maar gaat terug op de schepping en berust dus op openbaring. Niemand kan deze orde straffeloos negeren. De ervaring leert dat er een verborgen samenhang bestaat tussen daad en lot. Er doen zich echter ook situaties voor waarin deze regel niet opgaat. In de praktijk van het dagelijks leven functioneert de wijsheid tussen chaos en kosmos. Zij werkt kritisch reflecterend. In deze functie wordt zij geremd omdat er zowel in Egypte als in Mesopotamië sprake is van een primaire religie. In navolging van J. Assmann wordt daarmee een binnenwereldlijke religie bedoeld, een religie die samenvalt met een bepaalde cultuur. Daartegenover ligt het vertrekpunt van een secundaire religie in de openbaring. Dat kan leiden tot een kritische instelling ten opzichte van de cuhuur. Dat laatste wordt steeds duidelijker het geval in de wijsheid van Israël.

Daaraan is het grootste gedeelte van dit boek gewijd. Het gaat dan met name over de boeken Spreuken, Prediker en Job. Voor de wijzen is de wereld een gepolariseerde wereld. Leven en dood, chaos en kosmos bepalen de grondstructuur van het denken. Zij gaan niet uit van het evidente maar het transcendente. Daardoor krijgt de wijsheid een sociaal-kritische trend. Deze lijn wordt doorgetrokken in de apocriefen. Met het oog daarop krijgen ook de boeken Jezus Sirach en de Wijsheid van Salomo de nodige aandacht.

Deze dissertatie is m.i. een belangrijke bijdrage voor de bestudering van de wijsheidsboeken. We stuiten hier op bijbelse grondstructuren. Die zijn in het verleden lang niet altijd onderkend. Wat betreft het sociaal-kritische aspect van de wijsheidsliteratuur zoekt dr. Van Ek de oorzaak in de eenzijdige nadruk die al te lang is gelegd op de samenhang tussen daad en lot (164). Maar zo erg lang kan dat toch niet geweest zijn, want dit punt is pas heel nadrukkelijk aan de orde gekomen dankzij een artikel van Klaus Koch in 1955. Algemeen was de gedachte dat de wijsheidsliteratuur niet specifiek Israëlitisch was en daarom niet relevant voor het geloof van Israël en in het verlengde daarvan voor het christelijk geloof. De invloed van Karl Barth zette zo'n stempel op de beoefening van de theologie, dat er geen of nauwelijks interesse bestond voor de schepping op zich.

Daarin werkte ook het trauma door dat de nationaal-socialistische leer van ras, bloed en bodem had opgeroepen met als gevolg de Holocaust. Eerst de publicatie van het boek over de wijsheid in Israël door Gerhard von Rad in 1970 heeft - voor zover ik zie - daarin verandering gebracht. Dat kwam toen over als een totaal onverwachte, nieuwe benadering. Het is te prijzen dat dr. Van Ek in de context van de armoedeproblematiek van Latijns Amerika tot zo'n evenwichtige benadering van het sociaal-kritisch aspect van de wijsheidsliteratuur is gekomen. Het sociaal besef in Israël had van meet af aan ook de aandacht van zijn promotor, professor Van Leeuwen. Zijn dissertatie in 1954 was al aan dit onderwerp gewijd.

Het is evenzeer te prijzen dat dr. Van Ek in zijn onderzoek ook Jezus Sirach en de Wijsheid van Salomo heeft betrokken. Met dit laatste geschrift komen we al in de buurt van het Nieuwe Testament. Op indringende wijze schrijft Paulus in Romeinen 1 en 2 over de openbaring van God in Zijn schepping en de orde die daaruit alle mensen aanspreekt. Schrift met Schrift vergelijkend is dat m.i. het kader waarin wij de wijsheidsliteratuur hebben te plaatsen. Op dit punt breekt dit proefschrift echter af.

Met deze opmerking wil ik de actualiteit van dit onderwerp nog eens extra onderstrepen. Niet alleen met het oog op de context van de Latijns-Amerikaanse armoedeproblematiek, maar ook voor ons in Nederland, waar de discussie over normen en waarden weer volop aan de orde is en de kerken opnieuw moeten opkomen voor mensen die in de knel zijn geraakt in onze bikkelharde maatschappij, waarin het neo-liberalisme hoogtij viert.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen