Om het hart van het Evangelie

Het is nacht. Is er nog dageraad? Tot deze verzuchting kwam vorige week een emeritus predikant, behorend tot de Gereformeerde Kerken, vanwege het beraad van de gereformeerde synode inzake de opvattingen van prof. dr. C. J. den Heyer over de verzoening. De nood is kennelijk hoog gestegen. De Kamper hoogleraar ontkent de verzoening door voldoening. Deze klassieke leer van de verzoening zou zelfs niet in het Nieuwe Testament voorkomen. Het applaus, dat Den Heyer aan het eind van de zitting ten deel viel, kreeg brede aandacht. 'Applaus voor Den Heyer', kopte het synodeverslag in zowel Woord en Dienst als in Centraal Weekblad. Dat was toch kennelijk vooral aandachttrekkend.

Vorige week schreven we over deze zaak onder de titel 'De zaak Den Heyer raakt Hervormde Kerk'. Aan dat artikel werd breed aandacht gegeven, met het gevolg dat er een stroom van reacties bij ons binnenkwam. Twee gereformeerde synodeleden vroegen om het plaatsen van een reactie, die we hier nu eerst laten volgen:

'Dr. ir.J. Van der Graaf heeft zich opgewonden over het applaus waarmee de gereformeerde synode "de verfoeilijke opvattingen van prof. C. J. den Heyer over de verzoening beloonde". Nu is een applaus niet de meest genuanceerde manier om uitdrukking te geven aan gevoelens en meningen. Ook kan het de mening van een minderheid in het klappende gezelschap overstemmen. Applaus als middel tot adhesiebetuiging in kerkelijke discussies moet dan ook volstrekt worden afgewezen.

Juist daarom is het misschien goed om hier met nadruk te stellen, dat ter synode de handen niet op elkaar gingen om een geloofsstandpunt kracht bij te zetten en zeker niet ter beloning van bepaalde opvattingen, maar om instemming te betuigen met de woorden van de synodepreses na afloop van de behandeling van een rapport van curatoren van de Theologische Universiteit van Kampen. In deze afsluitende woorden gaf hij uitdrukking aan gevoelens van erkentelijkheid met betrekking tot de integere manier waarop Den Heyer zijn wetenschappelijke arbeid verricht en van dankbaarheid dat een discussie over zo'n omstreden zaak op een open en van wederzijds respect getuigende manier was verlopen. Dat is wel eens anders geweest op gereformeerde synoden. Misschien hebben wij onze frustraties dienaangaande wel van ons afgeklapt!'

Ds. Tjitske Ferwerda-Scholtens
Ds. Cor Waringa

Voor alle duidelijkheid volgt hier nu eerst het officiële persbericht inzake het gereformeerd synodeberaad, getiteld 'Synodale lof en kritiek voor Den Heyer - Gesprek over verzoening voortzetten'.

'Prof. dr. C. J, den: Heyer is dan wel "niet zorgvuldig genoeg te werk gegaan" in zijn boek over de verzoening, maar de gereformeerde synode vindt niet dat er daarom maatregelen tegen hem genomen moeten worden. Wel vindt de synode dat het leer/geloofsgesprek over de verzoening gestimuleerd moet worden. Deputaten voor Kerk en Theologie zullen daartoe een studierapport opstellen. Aan de Theologische Universiteit Kampen zal gevraagd worden rapport uit te brengen over een aan deze universiteit te verrichten onderzoek naar de verhouding tussen Schrift en belijden en tussen exegese (schriftuitleg) en dogmatiek.

"Passende maatregelen"

Op dinsdag 25 november discussieerde de gereformeerde synode in Lunteren een ochtend lang over het boek "Verzoening, bijbelse notities bij een omstreden thema", geschreven door de hoogleraar Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit te Kampen, prof. dr C. J. den Heyer. In het boek zegt de hoogleraar onder meer dat hij tot de conclusie is gekomen dat de "klassieke" verzoeningsleer (Christus die aan het kruis stierf en met dat offer de schuld van de menselijke zonden op zich nam en de mensheid daarvan voor eens en altijd vrijpleitte) niet in het Nieuwe Testament voorkomt.

Hij maakt met deze teksten nogal wat los in kerkelijke kringen, vooral in de gelederen van de gereformeerden, aan wier theologische opleiding in Kampen Den Heyer doceert. De gereformeerde synode ontving tal van brieven van kerken en particulieren, die de zienswijze van de hoogleraar niet konden meemaken. Onder hen de 92 gereformeerde predikanten, allen lid van het Confessioneel Gereformeerde Beraad, die in een brief "passende maatregelen" eisten tegen Den Heyer, die als docent in Kampen immers medeverantwoordelijk is voor de opleiding van de toekomstige gereformeerde predikanten. Reden waarom de gereformeerde synode de curatoren van de Theologische Universiteit verzocht een rapport op te stellen waarin de visie van Den Heyer aan een nader onderzoek werd onderworpen. Twaalf synodeleden stemden tegen het gehele besluit.

Zorgvuldig

Curatoren kwamen tot de conslusie dat Den Heyer zijn boekje niet te buiten gegaan was en dat hij "met zijn exegese (schriftuitleg) volgens moderne wetenschappelijke methoden binnen de ruimte gebleven is die het ondertekeningsformulier en het reglement van de Theologische Universiteit Kampen bieden", aldus het rapport.

De gereformeerde synodeleden bleken over beide "kampen" verdeeld. Een deel van hen ervaarde het boek als "verruimend, bevrijdend", terwijl een ander deel zich aan de zijde van de bezwaarden schaarde.

De discussie spitste zich vooral toe op de vraag of Den Heyer al of niet "zorgvuldig" genoeg geweest was bij zijn beschrijving van de verhouding tussen "tekst en dogma, tussen Schrift en belijdenis", zoals een overweging in het synoderapport luidde. De conclusie van het rapport was, dat dit niet (genoeg) het geval geweest was. Maar volgens synodelid ds. H. Torenbeek was het helemaal geen taak van de synode om dat te onderzoeken, zolang Den Heyer maar binnen de aangegeven kaders gebleven was. En dat was hij, volgens het rapport. Een uitspraak daarover zou een voortgaand gesprek over verzoening, zoals aanbevolen in het rapport, alleen maar in de weg staan. Het leek hem dus beter de kritische noten uit het synodebesluit te halen.

Torenbeek diende een amendement van deze strekking in. Synodeadviseur drs. L. C. van Drimmelen liet weten daarmee grote moeite te hebben. Ook de geluiden van de bezwaarden moeten serieus genomen worden, zo vond hij. Het amendement sneuvelde, met 33 voor, tegen 35. Ook een amendement van ouderling H. Hoogenhout om een breed samengestelde commissie bijeen te brengen, die gezamenlijk het studierapport over verzoening zou moeten opstellen, haalde het niet. De synode vond dat in het deputaatschap Kerk en Theologie al voldoende verschillende geluiden hoorbaar waren.

Meewarig

Ouderling H. Hoogenhout had naast waardering ("Het is leesbaar voor een leek") toch ook zo zijn twijfels bij het rapport. Hij vertelde nog "op traditionele wijze" te geloven en vroeg zich af wat dan "dat speelveld is, waarbinnen de discussie zich afspeelt". Hij is bang, dat er kerkmensen zullen komen die "meewarig" doen als het om de traditionele manier van geloven gaat: "Wat, geloof jij dat nog? " Ook ouderling G. Veltman vroeg zich af "of dit nu de opdracht van een professor was, om zo het breekijzer in het Evangelie te zetten". Drs. J. E. Huttenga merkte op dat de verzoeningsleer één element is uit de discussie die al gevoerd was vanaf het moment dat Jezus op aarde kwam. Hij pleitte voor een geloofsgesprek ("Hoe geloof jij? "), eerder dan voor een gesprek over de verzoeningsleer als zodanig ("Wat geloof jij? "). Ouderling dr E. de Boer, chemicus van professie, had toch liever "een wetenschappelijk verantwoord boek" gezien. Dan hadden de vakgenoten er eerst onder elkaar over kunnen discussiëren. Nu lag het volgens hem voortijdig op tafel bij de synode. En ouderling C. Vreugdenhil vond dat Den Heyer eerder op de eretribune plaats zou moeten nemen dan in de beklaagdenbank: "Ik ben Den Heyer dankbaar voor de manier waarop hij de oude woorden weer eens opnieuw doet leven".

Aan het eind van de synodediscussie bedankte preses Vissinga dr Den Heyer, die de gehele zitting had bijgewoond. "Dankzij u konden we zo over verzoening spreken. We mogen trots zijn op zulke theologen als u."'

Geschokt

Velen zijn geschokt door wat zich op de gereformeerde synode voltrok. Bovengenoemde synodeleden pogen het applaus wat te nuanceren. Zij doen het voorkomen alsof gereformeerde synodeleden frustraties inzake het verleden van zich hebben afgeklapt. Dat zou dan te maken hebben met het feit, dat gereformeerden vroeger tucht hebben geoefend op een wijze, waarover men zich nu nog schamen moet. Al deze excuses mogen echter niet verdoezelen, dat in ieder geval een groot deel van de gereformeerde synode de visie van Den Heyer, waarin hij het hart wegsnijdt uit de kerk, bijvalt en daarvoor applaudiseert.

Vanuit de Theologische Universiteit in Kampen deed men mij weten dagelijks te ervaren waarom het in deze discussie draait. Hoewel Den Heyer ook wel, bij sommige studenten en docenten, onder kritiek staat, wordt gezegd, dat studenten ook in grote nood komen vanwege de visie, die Den Heyer uitdraagt en die de gereformeerde synode ongemoeid liet.

Ook al wordt gezegd in de persverklaring dat een deel van de synodeleden zich achter de bezwaarden schaarde, niet minder duidelijk wordt gezegd, dat een ander deel de visie van Den Heyer als 'verruimend en bevrijdend' heeft ervaren. Oog- en oorgetuigen van dit synodeberaad, uit de kring van de 'bezwaarden', lieten overigens in het gesprek, waarmee ik dit artikel begon, weten, dat slechts twee synodeleden het echt hebben opgenomen voor de klassieke verzoeningsleer. En voorafgaand aan het applaus liet synodepreses Vissinga weten 'trots te zijn' op theologen als Den Heyer. Trots dus op een theoloog, die het evangelie van de Verzoening met voeten treedt. Zulks zegt een preses niet persoonlijk, hij zegt dat in functie. En mede op zijn uitspraak was het applaus gebaseerd.

Prof. dr. W. van 't Spijker schreef in niet mis te verstane woorden in De Wekker:

'Het is onverklaarbaar hoe kort van memorie de synode van deze kerken is, die nu reeds niet meer weet, dat een exegeet die aan Kampen een naam bezorgde in de internationale wereld van de theologie, ik bedoel Herman Ridderbos, een geschrift over de verzoening deed uitgaan, waarin positief gesproken werd over de betekenis ervan. Droeg dit geschrift het teken van onwetenschappelijkheid?

Het is nu volkomen begrijpelijk dat al wat aan de belijdenis van de gereformeerde christenen in deze landen wil vasthouden, omdat het de centrale inhoud ervan niet wil verwerpen, de adem inhoudt, wanneer de vertegenwoordigers van deze inzichten, op synodaal niveau uitgesproken, het hart vasthouden bij de komst van zodanige theologen en wetenschappers binnen de protestantenkerk in Nederland.

Het is zonder meer duidelijk dat al wat orthodox wil zijn, wanneer men die naam tenminste nog zonder odium kan gebruiken, een afkeer, een grondige afkeer heeft en dat ongenoemen ook uitspreekt, wanneer déze applaudisserende gereformeerden hun exodus beëindigen en straks in de protestantenkerk zullen zeggen wat wetenschappelijk is en wat niet. Wat voor moderne mensen aanvaardbaar is en wat achterhaald en derhalve onhoudbaar is. Men schrikt bij de gedachte. Geen leergesprek, geen leertucht, geen correctie, even een waarschuwende vinger, maar niet al te hoog opgestoken en dan een aai over de bol, hetgeen moet kunnen bij iemand van wie de grote meerderheid zegt, dat hij een wetenschappelijke bollebos is, en een klopje op de schouder, en een onverholen trotse uitspraak, dat we het toch maar aandurven, dit "gesprek" over de verzoening.'

Zaak

Waar geen klacht is, is geen zaak. Dat geldt met name binnen de Hervormde Kerk. We herhalen daarom nog eens wat we vorige week schreven, namelijk dat we als hervormden beschaamd het hoofd buigen wanneer we bedenken, dat loochening van de verzoening door voldoening ook in hervormde kring voorkomt. Slechts zelden kwam het daar tot een zaak. We wassen als hervormden echter onze handen bepaald niet in onschuld bij het waarnemen van de ontwikkelingen in deze binnen de Gereformeerde Kerken. We herinneren aan de zaak Smits, die in de zestiger jaren zei: 'geef mijn portie maar aan Fikkie. Het is mijn eer te na dat een ander voor mijn schuld betaalt'. Later hadden we nog het begin van een zaak rondom de Amsterdamse dr. E. Stem.

Nu het echter bij de Gereformeerden tot 'een zaak' kwam, voelen we ons geroepen hen te herinneren aan hun eigen verleden, toen ze in niet mis te verstane woorden te kennen gaven, dat het bij de verzoening gaat om het hart van het Evangelie. Het is schokkend te zien hoe men nu trots is op een theologiebeoefening, die de fundamenten der kerk ondergraaft. Dat hierbij als argument wordt opgevoerd, dat de Gereformeerde Kerken helemaal op de Hervormde Kerk zijn gaan lijken, is bittere ironie van de geschiedenis. Moet het al positief heten, dat er discussie komt over de verzoening, omdat een theoloog het hart ervan ontkent?

Dezer dagen had het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond een gesprek met een delegatie van één der kerken, die uit de Afscheiding èn de Doleantie zijn voortgekomen. 'Beseft u welk een agressieve vrijzinnigheid u binnenhaalt? ' werd gevraagd. We vrezen dit inderdaad.

Hartstocht

Hervormden let op uw zaak. Het is mede 'onze zaak' geworden, vanwege de ontwikkelingen naar kerkelijke vereniging. Met hervormden bedoel ik dan allen, die naar de Schriften, overeenkomstig de beginselen van de hervorming willen leven. Op dat beginsel willen we de Hervormde Kerk aanspreken, nu de gereformeerde synode ten aanzien van het hart van het Evangelie uitsprak: het mag vriezen en het mag dooien.

De ware kerk des Heeren leeft van de verzoening door het bloed van de Middelaar. Waar dit heilige, algemene, christelijke geloof wordt beleden komt het door de Geest aangeraakte hart, dat van Verzoening leeft, in beweging. Harts-tochtelijk. Gaat het ons nog om het hart van de zaak?

Aan het begin van dit artikel citeerde ik de gereformeerde emeritus die zei: Het is nacht, is er nog dageraad? ' Hij liet het daar niet bij maar herinnerde aan advent. 'Maak u op, word verlicht, want uw Licht komt, en de heerlijkheid des HEEREN gaat over u op. Want zie, de duisternis zal de aarde bedekken, en donkerheid de volken; doch over u zal de HEERE opgaan, en Zijn heerlijkheid zal over u gezien worden' (Jes. 60:1, 2).

Hij, die het Licht bracht, is Degene, die door de nacht van het Kruislïjden heen Verzoening aanbracht voor doodschuldigen. Daar, waar nog één mens dit grote stuk van de heilige leer gelooft is de kerkl Bevrijdend geloof! Dat we erom in beweging komen!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen