Mag een christen in opstand komen?

Actuele vraag

Waarom nam Willem van Oranje in 1568 de wapens op tegen de koning? Was dat geen opstand tegen het wettige gezag? Mocht hij wel? Actuele vraag in dictaturen. In de 2e Wereldoorlog gingen veel christenen over tot gewapend verzet, maar sommige dominees waren daartegen: men moest juist buigen onder Gods oordeel. Nu was Hitler niet onze wettige overheid, Philips II wel: de koning van Spanje was ook 'heer der Nederlanden'. Én na de beeldenstorm stuurde hij Alva om zijn gezag te herstellen. Mocht Oranje, die toen vluchtte, wel in opstand komen?

1. Het antwoord van het Wilhelmus

'De koning van Hispanje heb ik altijd geëerd', zegt het Wilhelmus. 'In Godes vrees te leven/Heb ik altyts getracht/ Daerom ben ick verdreven, Van lant en goed gebracht' (2e couplet).

Oranje raakte zijn ambt (van stadhouder) en zijn bezit kwijt. Ten onrechte. Het eerste motief: recht. In deze crisis werd hij bij zijn lutherse ouders in Nassau weer luthers. En juist toen besloot hij tot 'opstand'. Maar luthersen kenden toch geen recht van opstand? ! Wat bezielde hem?

'Voor Godes Woord en leere/heb ick vrij onversaegt/ gelyck een held met eere/Myn edel bloet gewaegt' (5e couplet). Het tweede motief: godsdienst!

'De tyrannie verdrijven, die mij mij 't hart doorwondt' (6e couplet). Het derde motief: vrijheid. Ook David moest vluchten voor Saul de tiran, maar God heeft hem een Koninkrijk gegeven! Dreef dat Oranje ook?

'Niets doet mij meer erbarmen dat men siet verarmen/ (-)/dan Des Conincx Landen al.' Het vierde motief: medelijden. 'Dat u de Spanjaerts krencken, O edel Nederlant! Als ick dat gae bedencken, Myn edel harte brant'. Welk van de vier gaf de doorslag? Hoor het laatste (15e) couplet:

'Voor God wil ick belijden/En voor zijn groote macht. Dat ick tot geenen tijden/Den Coning heb veracht;

Dan dat ick Godes eere/Most voorstaen aldereest, Gehoorsaemheyt den Heere/Bewysen moste meest.' Dus Handelingen 6: 'men moet Gode meer gehoorzaam zijn dan de mensen'.

Op het grafmonument in de Nieuwe Kerk in Delft staan vier vrouwenfiguren: vrijheid (met gouden hoed), recht (met weegschaal), godsdienst (met bijbel en kerk) en dapperheid (tak en leeuwenhuid).

Zo interpreteert De Keyser na zijn dood.

2. Historisch-kritische vragen

Maar is dat Wilhelmus historisch een betrouwbare bron? Wie schreef 't eigenlijk? Niet Oranje zelf. Hoe motiveerde hij zelf zijn 'opstand'? Bekend is, dat hij pleitte voor politieke tolerantie: in de beroemde oudejaarsrede in de Raad van State (1564). De stadhouder leidde toen de oppositie: tegen Granvelle, tegen de Spaanse troepen en met name tegen de Spaanse inquisitie. Hij was toen nog rooms. Tolerantie dus. In de lijn van Erasmus, zeggen vele historici (Romein bijvoorbeeld). En toen die tolerantie in 1566 mislukte greep hij naar de wapens. Voor recht en vrijheid (privileges). Over zijn geloof wordt verschillende gedacht. Christen-historici als Groen van Prinsterer en Van Schelven waren overtuigd van de echtheid ervan. Maar profane historici als Geyl en Romein meenden, dat zeker de keus voor luthersen en calvinisten niet theologisch maar politiek was. Bekende discussie. Maar hoe verhoudt zich dat dan met de verzetsleer van de reformatie? Hier springt dr. Klink in met zijn dissertatie: Opstand, politiek en religie bij Willem van Oranje 1559-1568.

3. Nieuw historisch licht

We dachten altijd dat Luther geen verzetsrecht kende: Romeinen 13 leert onderwerping en Handelingen 4 geen gewapend verzet. Maar nu is gebleken, dat de lutherse landgraaf Philips van Hessen al in 1528 tegen keizer Karel V wel degelijk de Duitse vorsten verzetsrecht toekende. De landgraaf onderstreepte in Romeinen 13: Alle macht is van God, dus ook de macht van lagere overheden! Een constitutionele redenering in een middeleeuwse discussie. Ook Luther liet zich daarvan overtuigen, maar door een jurist (1530). Luther ging dus om! Lagere overheidspersonen hebben wel degelijk recht van verzet: als de keizer zijn eed breekt, wordt hij weer privé-persoon! Dat heeft de keizer zelf bepaald. Later zei Luther zelfs: als de keizer tegen recht en reden ingaat. Calvijn zou het precies zo zeggen als de landgraaf: geen opstand, tenzij onder leiding van 'lagere magistraten'! Constitutioneel dus. Calvijn was jurist. Hij voert een seculier element in: volksvertegenwoordigers, de derde stand in de Franse constitutie. Dat was - onder Gods voorzienigheid - historisch zo gegroeid! Ook spreekt Calvijn niet uitsluitend over verzet omwille van de religie. Bij beide hervormers dus een beroep op het recht, niet direct op de religie! Welnu, in 1561 (her) trouwde Oranje met Anna van Saksen. Dat was zowaar een kleindochter van genoemde landgraaf. 'Opa' was er eerst tegen dat ze met een roomse prins trouwde! Maar Oranje verzekerde toen al in brieven, dat hij bij de Augsburgse confessie was geboren en getogen! En Oranje vroeg deze lutherse vorsten om raad inzake de spanningen in de Nederlanden: hij vreesde een Frans-Spaans complot om de ketterij uit te roeien. Van dat geheime plan had hij toevallig gehoord op een jachtpartij na de Frans-Spaanse vrede van 1559. Dat moest wel achter de invoering van nieuwe bisdommen zitten. Dat moesten de protestantse vorsten in Duitsland weten.

Willem van Hessen schreef terug: verzet mag, als het gaat om de ware religie! Dat klinkt m.i. wat anders dan bij zijn vader. Voor die religie moet Oranje dan ook openlijk uit durven komen. Welnu, dat kon Oranje toen nog niet maken. Maar het beroep op de ware religie neemt hij direct over: om steun van de Duitse vorsten te krijgen!

4. Mooie dissertatie

Dat lutherse verzetsrecht ontdekte de Britse geleerde Skinner in 1978. En wat Oranje betreft: de volledige correspondentie met broer Lodewijk is nu geïnventariseerd in Instituut voor Nederlandse geschiedenis in Den Haag o.l.v. drs. J. H. Kluiver. Tweelingbroer dr. A. Klink (christen-democraat) attendeerde ds. H. Klink op Skinner. En dr. W. Aalders attendeerde hem toen op deze correspondentie. Reden genoeg voor verdere studie. Al lezende raakte ds. Klink steeds meer onder de indruk van de religieuze overtuiging en motivatie bij Oranje. De Eramus had als pacifist bij de strijdbare adel echt zoveel gezag niet. Ook onder de calvinisten leefde de tolerantie-gedachte: bij hugenoten als De Coligny, bij Marnix, bij ds. Taffin e.a. Vooral de stukken uit 1568 bespreekt Klink. De bekende Justificatie noemt vooral de privileges. Maar het meest persoonlijke stuk (nu voor 't eerst gepubliceerd) noemt vooral de ware religie. Er zijn zelfs aanwijzingen, dat de religie bij Oranje het primaat krijgt: als garantie van recht en vrede.

5. Boeiende promotie

Klink verdedigde zijn dissertatie dezer dagen in Utrecht: aan de... theologische faculteit. Prof. J. J. Woltjer (kenner van de 16e eeuw) vroeg: is deze benadering niet veel te theologisch? Bedoelde Oranje geen algemeen-christelijke vrede? Dominee Klink zei, dat hij zich steeds meer historicus was gaan voelen. Hij verbaasde zich over de vertrouwelijke toon van Oranjes brieven naar de lutherse vorsten: dat moest op verwantschap duiden. Oranje verbleef in 1561 vijf maanden in Duitsland! Prof. Otte, kerkhistorica, zag in Oranje geen opportunist of Erasmiaan, doch een religieuze 'makelaar'. Maar Klink antwoordde: dan was de keus voor de calvinisten te riskant. Prof. M. van Gelderen (Sussex) betwijfelde Klinks hoofdstelling (4): De prins heeft... zijn persoonlijke rechtvaardiging voor de opstand vooral ontleend aan de protestantse religie. Hij vergeleek die met de motieven (op pag. 331): weerzin, medelijden enz., deugden, die christelijk én humanistisch te noemen zijn, niet specifiek protestants. Het was voor de Zwijger zelf onduidelijk wat het ware hoofdmotief was.

Klink antwoordde: algemeen-menselijk medelijden was' bij de prins gaandeweg gekoppeld aan de keuze voor de protestantse religie. En was de prins een twijfelaar? Hij had juist een vast verbond gemaakt met de Potentaat der potentaten.

Na de 'gewone' historici kwamen de 'echte' theologen aan het woord. Zij gingen dan ook niet echt in op Oranje. Prof. Van 't Spijker vroeg door over de twee-rijkenleer bij Luther en Calvijn. Prof. Graafland vroeg of de verschuiving van Calvijn naar de hugenoten inzake verzetsrecht uit de context is te verklaren of theologisch doordacht is (Voorzienigheid). Klink antwoordde: het was de angst bij Calvijn (Bouwsma) voor het ravijn van de anarchie.

Prof. Van de Broek vroeg hoe de reformatoren zich zo konden beroepen op voor­ beelden uit de oudheid (eforen in Sparta, tribunen in Rome, toen een Republiek). Klink antwoordde: zoveel verering hadden zij voor het Romeinse recht. Melanchton meer dan Luther, Beza weer minder dan Calvijn.

Toen klonk het 'hora est' van de pedel. Na de beraadslaging prees prof. Otto J. de Jong de bronnenstudie: dat geeft Klink het recht serieus genomen te worden. Maar daardoor was hij niet aan alle literatuur toegekomen. 'De universiteit verwacht nog veel meer van u.' De Jong memoreerde ook Klinks zorg om de 'vaderlandse kerk' (u weet: hij verliet de synode): wij wensen dat die door mag gaan met u. Hij feliciteerde gezin en gemeente en noemde ook Klinks leermeester dr. W. Aalders.

6. Kleine recensie

Na afloop hebben velen ds. Klink gefeliciteerd. Wij zagen zelfs Hirsch Ballin. Ik heb hem gecomplimenteerd met deze verrassend nieuwe studie.

Wel had ik willen vragen: waarom 'opstand' in de titel, als Oranje zelf van 'verdediging' spreekt en in 1568 nog geen opstand wilde? En waarom 'biografie' in de ondertitel, als het boek niet verder gaat dan 1568! En waarom fundeerden de reformatoren verzet op recht en Oranje juist op de religie? Maar wat is 'om de religie' precies: om theologische redenen, of: voor vervolgde christenen? '

Ik ontdekte een vertaal-fout: in het memorandum van 1568 verving de prins 'overeenkomstig hun geweten te leven' in: 'vanwege het feit, dat zij God wilden dienen...' (p. 310). Maar Oranje schreef: 'servir leur Dieu...'

Ik mis verder de Groot-Nederlands gedachte van prof P. Geyl: Oranje beoogde al de Nederlanden en daarin vrijheid voor beide religies. Dat dubbele ideaal is bij de scheuring van Noord en Zuid in vlammen opgegaan... Daarom kan men Oranje (zeker in 1568) niet regelrecht (finalistisch) verbinden met 'protestants Nederland'. Maar de danJc overheerst, dat iemand na eeuwen nog iets nieuws kan melden over Oranje en dan nog wel dit dat de 'nieuwe leer' hem meer inspireerde dan wij waren gaan denken! Zo werd ook een stukje secularisatie in de geschiedwetenschap ontmaskerd door een theoloog. Nog wel één onzer! Proficiat!

De Vader des Vaderlands en het Wilhelmus staan - in hun brede context dan - weer recht overeind. En het grafmonument in de vaderlandse kerk van Delft wordt terecht gerestaureerd. Moge het de bezoekers uit heel de wereld - Oranje was een Europese figuur - weer inspireren tot: vrijheid, recht, religie en fortitudo.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen