De predikant en de wraak van God (2)

Predikantencontio G.B. - 7 janua ri 1998

5. Afweermechanismen

Welke onbewuste of onderbewuste afweermechanismen zorgen er onder ons voor, dat zorgvuldig langs de wraakteksten heen wordt gepreekt? Het antwoord laat zich raden. Het thema van de wraak van God strijkt ons namelijk dwars tegen de haren in. De wraak van God — elders in onze moderne samenleving wordt met dit denkbeeld uiteraard korte metten gemaakt. Schrijvers als Karel van 't Reve en Maarten 't Hart spuwen erop, in hun felle afkeer van wat zij noemen de religieuze intimidatie van het oude calvinisme. Aan feministische zijde zal men de gedachte aan een machtige God Die Zich wreekt afdoen als een verwerpelijke projectie van paternalistisch denken. Geheel anders is weer de visie van A. W. J. Houtepen, die een nieuw ontmythologiseringsprogram voor ogen staat: de ontmilitarisering van het Godsbeeld. 'In Christus is een aantal Godsvoorstellingen definitief achterhaald als inadequaat', stelt hij. Hij beoogt niets meer of minder dan het uitfilteren van het vergeldingsdenken uit het Godsbegrip. Houtepens axioma luidt: 'In God is geen geweld'. En nog onlangs heeft Huub Oosterhuis in zijn aangrijpende Abel Herzberglezing een nieuwe hermeneutiek bepleit, die doelbewust eenzijdig de Bijbel interpreteert vanuit teksten als Psalm 36 en noties als liefde en solidariteit.

Kom in dit klimaat eens aan met de prediking over de wraak van God. Hoe moet je preken over een tekst als 'O God der wraken, o HEERE, God der wraken! verschijn blinkende' (Ps. 94 : 1), of over die huiveringwekkende tekst uit Psalm 58 : 11 'De rechtvaardige zal zich verblijden, als hij de wraak aanschouwt, hij zal zijne voeten wassen in het bloed des goddelozen'? Spreek daar maar eens met een catechisant over, of met een gezin tijdens een huizbezoek. Het lijkt zo on-evangelisch, haast shockerend. Staat dit ook in de Bijbel? Hoe reageer je wanneer ze je als predikant op dit soort bijbelteksten aanspreken, wijzend bijvoorbeeld op islamitische leiders die geregeld - naar het lijkt - dezelfde soort wraakbeden uiten.

6. Inadequate uitleg

Nu weten wij dat al in een vroege fase van de kerkgeschiedenis het juist deze bijbelgedeelten waren die weerstand opriepen. De naam van Marcion is bekend; zijn gedachtegoed is nog springlevend, zoals in exegetische commentaren over de vloekbeden in de Psalmen soms goed te merken is. Meermalen wordt zo'n wraakbede uitgelegd als een blijk van het inferieure geestelijke leven in de tijd van het Oude Testament. De godsdienst van het Oude Testament was — zoals een Duits commentator zegt — een 'nationalreligion', die vervangen moest worden door de 'reine Menschenreligion', het christendom. Het Oude Testament zou op een veel lager niveau dan het Nieuwe Testament staan. Anderen zoeken het meer in een psychologiserende uitleg, ze proberen de wraakbeden te vergoelijken. Die wraakbede is principieel natuurlijk onaanvaardbaar, zo stellen zij, maar historisch wel te begrijpen, gelet op de nood van de tijd. Zo zie je maar dat de psalmisten ook geen heiligen waren. Het hete bloed en de hartstochtelijkheid van de bedoeïnen-mentaliteit proef je in de vloekbede. Met name oudere Duitse exegeten spuien hun antisemitisme door de wraakbede op het conto te schrijven van de oude nationale Judengeist, die vol haat is (...).

Even radicaal is de exegese die het Oude Testament als Woord Gods poogt te 'redden' door de wraakteksten op min of meer dialectische wijze uit te leggen. Het woord van de vloekbede ontdekt de nieuwtestamentische gelovige aan zijn 'oudtestamentische' mens-zijn, aan de verdorvenheid die in hem leeft, én dit woord richt hem tegelijk op door de wetenschap dat dit passé is, het zijn oud-testamentische woorden.

Geen van deze schriftverklaringen - antithetisch, psychologiserend of dialectisch - kan ons overtuigen. Een hermeneutisch verantwoorde schriftuitleg zal moeten proberen het eigen verstaanskader van de bijbeltekst voortdurend te verdisconteren. We moeten de historische achtergrond, de culturele setting en vooral het heilshistorische kader in het oog houden. Wie dat doet merkt al gauw dat hij in de wraakteksten niet met een incidentele immorele uitschieter te maken heeft, maar met een boodschap die diep verworteld is in de totaalprediking van het Oude en Nieuwe Testament.

7. Positieve lading

Wie is de God der wrake? Een gemiddeld gemeentelid kan bij deze woorden snel een verkeerd beeld voor ogen krijgen. Een beeld dat eerder herinnert aan wat een classicus een crynische gestalte zal noemen, dan aan de God van de Bijbel. Ons moderne woord 'wraak' heeft nu eenmaal een bij uitstek negatieve klank, door de associatie met eigenmachtig, illegitiem en immoreel handelen: 'Rache macht ein kleines Recht zu grossem Unrecht'.

Het opmerkelijke is, dat in het oudsemitische taalveld de woordgroep voor 'wraak' (NQM) juist een positieve klank heeft, en vooral met legitimiteit in plaats van met illegitimiteit samenhangt. Het is typerend, dat in 85% van de wraakteksten in het Oude Testament God hetzij direct hetzij indirect het subject van de wraak is. De wraakactie is een prerogatief van God en/ of van de door God gebruikte instrumenten. De 'legitimate power to act' is karakteristiek voor de wortel NQM. Daar waar in het Oude Testament sprake is van een eigenmachtige menselijke wraakhandeling, wordt het gebruik van de woordgroep NQM vermeden, of geeft de context duidelijk aan dat het een destructief en illegitiem NQM betreft. We stellen ons twee vragen: a. welk Godsbeeld stond een oudtestamentische gelovige voor ogen bij de woorden 'ei n'qamor (God der wrake) en b. wat betekende deze goddelijke wraak voor hem in concreto? Bij het spreken over de God der wrake kreeg de oudtestamentische gelovige een beeld voor ogen, waarin je een drietal facetten zou kunnen onderscheiden: God als Koning, God als Rechter en God als Strijder. Steeds opnieuw staat de wraak van God namelijk in een context waarin Gods koningschap, Gods rechterschap en Gods strijderschap aan de orde zijn. Laten we dit kort uitwerken.

8. Koning, Rechter, Strijder

God der wrake? Ja, maar dan wel koninklijke wraak. Zijn wraak is geen kwade luim, tyrannieke willekeur of eruptie van rancunes. Als Hij wraak oefent, doet Hij dat als de hoogste autoriteit die strafgerichten uitvoert. Zijn wraak is een actie in de realisering van zijn soevereine heerschappij. Wanneer zijn eer wordt aangetast, zijn recht geschonden, zijn volk ten

dode toe benard, dan komt deze Koning in wrake. Zeker als volkeren een greep doen naar de allerhoogste macht, worden zij gestuit door Gods wraak. Niet de beliyy'al uit Ninevé regeert de wereld, maar YHWH die noqem is voor zijn vijanden (Nah. 1). En de trotse jonkvrouw Babel, die bij zichzelf zegt: 'Ik ben het en niemand meer dan ik' (Jes. 47) moet van de troon af. Want: 'De naam van onze Verlosser is HEERE der heerscharen, de Heilige Israels' (vs. 4).

Deze koninklijke Vorst die wraak neemt, doet dat ook als Rechter. Hij bemint het recht. Gods wraak is exponent van het recht van God. Zijn wraak heeft niets illegitiems, maar brengt juist het straffend oordeel van de koninklijke Rechter, die in actie komt om de schending van zijn recht te wreken en de verdrukten te redden. De wraak van deze Rechter-Koning is de laatste hoop van de ellendigen en de vromen, die van aardse rechters niets meer te verwachten hebben. Als Hij niet wreekt, is er geen recht meer op aarde (Ps. 58 : llv.) en gaan recht en gerechtigheid voorgoed uiteen (Ps. 94 : 15). De wraak van God, die hart en nieren toetst, beslist de rechtszaak van de zijnen (David in 1 Sam. 24; Jeremia in Jer. 11 en 20). Zijn wraak beslist de rechtszaak van Israël (Jer. 51).

De koninklijke Vorst die wraak neemt, doet dat tevens als Strijder. Niet alleen komt de wraak van God meermalen in het kader van de oorlogvoering ter sprake, maar ook wordt deze wraak zelf vaak met behulp van militaire terminologie getekend als een krijgsactie van God. In de strijd handhaaft God als Koning zijn rechten, straft Hij de tegen Hem gerichte hoogmoed af, maakt Hij ruimte voor de zijnen en beschermt Hij zijn volk. De wraak van God heeft een plaats in de worsteling van ht koninkrijk Gods met alle anti-machten. God is de Veldheer die de commando's geeft aan het leger dat Babel vernietigt (Jer. 50-51). De God, die David wraak heeft verleend, is de Krijgsheld die zijn pijlen schiet en de bliksem slingert, de handen van zijn gezalfde oefent ten strijde en volken onder hem brengt (Ps. 18/2 Sam. 22).

Kort samengevat: bij de God der wrake kreeg een Israëliet dus niet een soort oudtestamentische Erinys voor ogen, maar de God van het verbond, van Wie je op aan kunt, die als Koning, Rechter en Strijder zijn woord volvoert.

9. De wraak van God

Nu de tweede vraag: Wat betekende voor een Israëliet de goddelijke wraak nu in concreto? In vijf punten zoeken we daarop te antwoorden. De realisering van de wraak van God betekent voor de oudtestamentische gelovige ten eerste, dat Gods eer gehandhaafd blijft. Daar roept hij ook om, in de Psalmen, God der wraken, verschijn blinkende! (Ps. 94). Is er nog een God die recht doet op aarde? (Ps. 58) Het gaat toch om liw volk, uw knechten, üw erfdeel, üw tempel! (Ps. 79) Als God niet in wrake zou komen, zou zijn heilige naam onteerd worden.

De realisering van de wraak van God bete­ kent voor de oudtestamentische gelovige ten tweede, dat de bedreiging van de verbondsgemeenschap van God en zijn volk weggenomen wordt. De goddelozen tasten het verbond aan. Zegen en vloek van het verbond lijken niet meer te functioneren, want de goddelozen gedijen. De roep om Gods wraak is niets anders dan de vraag of God zijn eigen verbondsvloek wil voltrekken.

Dè realisering van de wraak van God betekent voor de oudtestamentische gelovige ten derde, dat het recht hersteld wordt. Recht en gerechtigheid vormen de grondslag van de samenleving. Er is niets ergers dan de pervertering van het recht. Gods wraak helpt een mens, een volk te-recht, en roept een halt toe aan het onrecht. De realisering van de wraak van God betekent voor de oudtestamentische gelovige ten vierde bevrijding, overwinning. Gods wraak is de uitkomst van de rechtszaak die in de oorlog wordt uitgevochten. Zijn wraak verlost Israël van de Ammonieten (Ri. 11), van Assur (Nahum), van Babel (Jes. 47).

De realisering van de wraak van God betekent voor de oudtestamentische gelovige ten vijfde vreugde, hoop, uitzicht. Omdat door Gods wraak aan onrecht, vijandschap en kwaad vernietigd worden. Gods wraak baant de weg naar de toekomst (Jes. 35). En daarom gaan de lofverheffingen Gods en een tweesnijdend zwaard der wrake samen in Psalm 149.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen