Kenia, het beloofde land?

Aan de oostkust van Afrika, op de evenaar, halverwege tussen het noorden en zuiden van Afrika ligt de huidige Republiek Kenia. Al vele jaren is Arap Moi hier de president.

Op 12 december 1963 werd Kenia van kolonie en protectoraat tot een onafhankelijke staat onder de eerste president Jomo Kenyatta. Vele bewoners meenden toen dat daarmee een gelukkige tijd zou aanbreken, uit het diensthuis van het kolonialisme naar het beloofde land van de Uhuru, de vrijheid. Een mengeling van hoop op materiële welvaart en verlangen naar bovennatuurlijk geluk.

Zij waren echter niet de eersten die zo over dit gedeelte van Afrika dachten,

In Kenia, en speciaal in het district Uasin Gishu, komen meerdere lijnen bijeen van volkeren en groepen die hier hun beloofde land hoopten te vinden. En dan beloofd land in die dubbele betekenis. Om de lijnen maar vast kort aan te duiden: het zionisme. Zuid-Afrikaanse boeren, de zending van de Gereformeerde Zendingsbond en de zwarte inwoners van de nieuwe onafhankelijke republiek Kenia. Viermaal Z in een vreemde geschiedenis.

Als oud-zendeling en als eerste zendingspredikant van de Gereformeerde Zendingsbond in Kenia kwam de hele geschiedenis weer bij mij boven toen ik in de Waarheidsvriend van 18 december 1997 een interessant artikel van dr. ir. J. van der Graaf las. Over het land Israël en de beloften. Speciaal trof mij dit artikel omdat daarin Oeganda als een mogelijke plaats voor de vestiging van joden werd genoemd.

Bizar?

Achteraf gezien komt dit plan van Herzl uit 1903 ons bizar voor, maar de hele geschiedenis van het zgn. Oeganda-project zit vol met onjuistheden en vreemde samenlopen.

Om vast een tipje van de sluier op te lichten: het zgn. Oeganda-project betrof niet Oeganda maar speelde in Kenia. Officieel heette dit gebied toen het Britse Oost-Afrikaanse Protectoraat, maar wij houden ons verder aan de korte aanduiding: Kenia. En wel juist in dat deel van Kenia waar bijna zestig jaar later de Gereformeerde Zendingsbond een nieuw zendingsterrein ontving. Torajaland op Sulawesi (Celebes) in Indonesië was na 1950 zo goed als geheel voor de Nederlandse zending gesloten geworden. Het toenmalige hoofdbestuur van de GZB richtte zich op Afrika voor een nieuw terrein voor zending.

Via een speurtocht in Zuid-Afrika kwam men in het Uasin Gishu District in Kenia terecht. Sindsdien hebben ruim honderd Nederlandse zendingsarbeiders en hun gezinsleden daar gewerkt of werken er nog. Ik vermoed dat velen zich niet bewust waren en zijn dat hier oorspronkelijk de vestiging van een joodse staat is gezocht! Toen mijn vrouw en ik daar van 1961 tot 1968 woorden en werkten wisten wij dat ook niet.

Juist in het jaar van onze terugkeer naar Nederland, in 1968, verscheen voor het eerst een boek over deze geschiedenis. The Jewish Publication Society of America gaf een boek uit van Robert G. Weisbord met als titel: 'African Zion'. Het beschrijft de poging om tussen 1903 en 1905 een joodse kolonie te stichten in Oost-Afrika. De drijvende kracht achter die poging was Theodor Herzl (1860-1904), de leider van het toenmalige zionisme. Dit boek is in Nederland zo goed als onbekend, ook in bibliotheken. Pas na onze terugkeer uit Malawi in 1995 kreeg ik het in handen. Hij beschrijft het zionisme naar de denkwijze van Herzl, meer aards dan religieus. Wij weten dat het beloofde land meer is dan dat.

Legpuzzel

Deze poging om een joodse kolonie in Oost-Afrika te stichten is een belangrijk stukje van de legpuzzel over Kenia als het beloofde land.

We spreken hier over dat gedeelte van Kenia waar tegenwoordig Eldoret en omgeving is, halfweg tussen Nairobi en Kampala, de respectievelijke hoofdsteden van Kenia en Oeganda. In de Britse koloniale tijd was de omgeving van Eldoret een gedeelte van de zogenaamde 'Witte Hooglanden'. Deze hooglanden waren gereserveerd voor landbouw en veeteelt van blanke kolonisten.

In de tweede helft van de vorige eeuw was het Uasin Gishu District van het tegenwoordige Kenia zo goed als onbewoond. De bevolking van Kenia was misschien ook maar een vijftigste deel van wat het tegenwoordig is. En het gebied waar we over spreken was juist door oorlogen tussen verschillende groepen Masai en door veeziekten zo goed als geheel verlaten.

Tegelijkertijd zocht het zionisme bij monde van Theodor Herzl 'een land zonder volk voor een volk zonder land'.

Europa

Nu moeten we voor een ogenblik Afrika verlaten en naar Europa gaan. In allerlei landen in Europa woonden joden, die zich vaak niet veilig en niet gelukkig voelden. Na de moord op tsaar Alexander II in 1881 braken in Rusland opnieuw massale vervolgingen van joden, de befaamde progroms, uit. In 1891 werden de joden uit Moskou verbannen. En in Frankrijk thans precies een eeuw geleden speelde de beruchte Dreyfus-affaire. Alfred Dreyfus was de enige joodse officier in de staf van het Franse leger. Hij werd valselijk van verraad beschuldigd en ondanks vele bewijzen van zijn onschuld veroordeeld tot langdurige gevangenisstraf op het Duivelseiland voor de kust van Zuid-Amerika. Deze geschiedenis en soortgelijke uitbarstingen van haat en discriminatie deden de joden zoeken naar een plaats waar ze hun bestaan en mogelijk ook hun cultuur en godsdienst zouden kunnen redden. Het liefst natuurlijk in het land der vaderen, in Israël. Maar van 1517 tot 1917 viel Palestina onder Turks bestuur. Een gunstig oor voor hun wens tot massale vestiging was van de sultan in Istanbul niet te verwachten.

De pogingen tot vestgiging in een passende veilige omgeving waren echter niet gecoördineerd en gestructureerd.

Vanaf 1882 waren al wel Russische joden als landarbeiders naar Israël gegaan, maar zij ondervonden veel tegenwerking van de autoriteiten. Geregeld werden verboden tegen vestiging van joden in Palestina uitgevaardigd.

Allerlei andere oplossingen werden bedacht. Er waren Russische joden die naar de Verenigde Staten van Amerika wilden en velen gingen ook. Tussen 1881 en 1914 meer dan twee en een half miljoen! Anderen speelden met het plan een massale emigratie naar Argentinië te organiseren. Herzl heeft zelf eens geopperd dat de joden in Oostenrijk zich op één dag massaal zouden laten dopen in de kathedraal van de Heilige Stephanus in Wenen om zo discriminatie te ontlopen.

Cultuur

Hieruit blijkt al dat Herzl als liberale jood het meer ging om de redding van het joodse volk en de joodse cultuur dan om de godsdienstige belangen van de joden. Niet dat hij vestiging in een toekomstig Israël uitsloot, maar het was voor hem niet de enige oplossing. En dat was het nu juist wel voor die joden die het zwaarst vervolgd werden, namelijk in Oost-Europa. Ook hier speelden twee opvattingen over het beloofde land een rol: materiële welvaart en veiligheid en/of religieuze motieven.

Onvermoeid heeft Herzl gezocht voor een plaats van vestiging. Hij onderhandelde met regeringen en staatshoofden. Hij bood in 1901 de sultan van Turkije zelfs aan dat de joden de hele staatsschuld van Turkije zouden aflossen, wanneer zij zich maar in Palestina mochten vestigen.

Bij het bezoek van de Duitse keizer Wilhelm II op 2 november 1898 aan Jeruzalem ging Herzl hem daar verzoeken de zaak van de joodse vestiging genegen te zijn. Ook bezocht Herzl geregeld de Ministeries van Buitenlandse en van Koloniën Zaken in Londen, omdat Engeland als koloniale grootmacht beslissingen kon nemen over oorden voor een mogelijke vestiging. De bekende Joseph Chamberlain (1836-1914) was toen de Engelse minister (secretary of state) voor de Koloniën.

El-Arish in de Sinaï woestijn was lange tijd een optie, maar ook Cyprus. De sultan wilde wel eens denken aan Mesopotamië, Syrië en Anatolië. Herzl overwoog zelf ook Zuid-Afrika, Mozambique, Congo en Amerkia. Maar niet Madagascar, waar later Hitler en zijn trawanten de joden wilden isoleren. Eichman heeft tijdens zijn proces in Jeruzalem dat wel beweerd, maar dat was een leugen. Het werd allemaal niets maar Herzl wist niet van opgeven en ontwierp het ene plan na het andere. Hij had natuurlijk wel een sterke voorkeur voor Palestina maar wilde ook verder kijken. Het vreselijke lot van de vervolgde joden in Oost-Europa knaagde aan hem.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen