Op het scherp van de snede

Zware stormen gingen de laatste weken over de kerken. Het centrum van de kerkelijke depressie lag bij de leer aangaande de verzoening vanwege de visie van prof dr. C. J. den Heyer in deze. We zetten in het hiervolgende nog eens wat dingen op een rij naar aanleiding van publicaties van de laatste weken.

Gereformeerd

Het Confessioneel Gereformeerd Beraad diende vorig jaar een bezwaarschrift in bij de gereformeerde synode. Deze synode oordeelde op 25 november, dat prof. Den Heyer in zijn wetenschappelijke werk niet de grenzen van de gereformeerde belijdenis overschreden had, hoewel hij met zoveel woorden de verzoening door voldoening ontkent. Van diens visie zei prof. dr. H. Baarlink, voorganger van Den Heyer aan de Theologische Universiteit in Kampen, in dagblad Trouw, dat deze 'naadloos aansluit' bij de (vrijzinnige) historisch kritische benadering van de negentiende-eeuwse theologie. In die theologie gold, dat historisch gezien alleen datgene waar kan zijn wat bij andere mensen in andere tijden ook kan gebeuren. 'Zo wordt Jezus binnen de perken van onze werkelijkheid gehaald en dan kun je alleen bij een liberaal Jezusbeeld uitkomen. Dat is een ideologie.' Met andere woorden: Jezus is een navolgenswaardig mens geweest.

Baarlink heeft intussen ook gesproken op een studiedag van predikanten van het Confessioneel Gereformeerd Beraad. Hij heeft zich ook zelf bij het CGB aangesloten. Evenwel liet lezing van het interview met hem in Trouw toch ook een vraag na ten aanzien van de bijbelse leer aangaande de verzoening. 'God die bloed wil zien, dat is echt beneden elk peil', luidde de uitdagende kop boven het stuk, kennelijk geïnspireerd door een uitspraak van ondergetekende in deze, die te maken had met het bijbelse gegeven, dat er zonder bloedstorting geen vergeving is (Hebr. 9 : 22). De vorm, waarin ik mijn bedoeling in deze verwoordde, kan wellicht het misverstand hebben opgeroepen van een louter wrekende God. Dat op zich moet dan worden betreurd. Maar het ging om de 'bloedtheologie'. God is Zelf de Verzoener, zegt Baarlink. Hij is 'de initiatiefnemer' Hij hoeft niet verzoend te worden. Dat onderscheidt het christelijk geloof juist van andere godsdiensten, waar men voortdurend bezig is de goden gunstig te stemmen'.

Inderdaad, God verzoent. Hij was in Christus de wereld met zichzelf verzoenende. Maar is verzoening niet óók en allereerst, dat door het offer van Christus Gods toorn moest worden gestild? (zondag 5 en 6 H.C.) Daarom ging het bijvoorbeeld ds. G. Boer ook in het geding om de verzoening, toen in de Hervormde Kerk de zaak Smits speelde (Men zie zijn 'De prediking der Verzoening').

Overigens heeft prof Baarlink op de predikantenconferentie in Nijkerk gezegd, dat 'de verzoening door voldoening' van meet af aan de inhoud van de evangelieprediking is geweest. 'En deze prediking heeft haar wortels in het onderwijs van Jezus Zelf. Vóór de opstanding begrepen zijn discipelen Jezus' prediking niet. Maar Pasen nam de blokkades weg' (RD). Is hier dan sprake van inconsequentie tussen het Trouw-interview en het RD-verslag?

Intussen heeft het CGB in een nieuw bezwaarschrift, opgesteld door dr. R. Fernhout, nu ook bezwaar aangetekend tegen de besluiten van de gereformeerde synode inzake Den Heyer, omdat deze synode heeft nagelaten de belijdenis te verdedigen, 'dat Jezus Christus in onze plaats het goddelijk gericht over de zonde heeft gedragen'. 'Ze handelt thans', zegt het bezwaarschrift, 'op dezelfde wijze als de synodes van de Nederlandse Hervormde Kerk van de vorige eeuw.'

Overigens is Den Heyer zelf niet ondersteboven van alle kritiek. Wel beheerst de zaak zijn denken, 's ochtends onder de douche, 's nachts als ik eens wakker word. Ik heb moeite aan andere dingen te denken' (Trouw). Als hij vandaag zijn omstreden boek zou moeten schrijven, zou hij het 'nog helderder, nog scherper formuleren', zei hij voor de NVRC-radio. 'Ik wil geen ander mens worden.'

Hervormd

We schreven in deze kolommen één en ander maal, dat de zaak, die in de Gereformeerde Kerken speelt, ook de Hervormde Kerk diep raakt. Het hervormd moderamen heeft dan ook over de zaak van de Verzoening ruim zeshonderd brieven ontvangen.

In een debat voor de EO-microfoon zijn verder ook hartige woorden gewisseld tussen prof. Den Heyer en de hervormde synodepreses ds. Beekman. In dat debat zei Den Heyer, dat hij met het oudkerkelijke dogma, dat Christus God en mens is, 'niets kan'. Hij komt de tweenaturenleer in het Nieuwe Testament niet tegen. Hiermee onderstreepte Den Heyer, dat het juist is wat Baarlink (zie hierboven) van hem zei, namelijk dat het bij hem gaat om 'een liberaal - is: vrijzinning, v.d.G. - Jezusbeeld'.

Ds. W. B. Beekman, op de valreep van zijn functie als hervormde synodepreses, heeft in dat debat, blijkens het RD, gezegd dat hij vroeger niet zoveel van dogma's moest hebben, maar dat hij nu blij was niet telkens zelf het wiel te moeten uitvinden 'maar putten kan uit een rijke kerkelijke traditie'. Hij zag 'een behoorlijk aantal mensen, de joden bijvoorbeeld, die niet leven uit de verzoening door voldoening door de dood van Jezus'. Buiten de kerk kan dat, vervolgde hij: 'binnen de kerk niet. Als christen wil je niet meer zonder het Nieuwe Testament geloven'. Met dankbaarheid namen we kennis van deze (orthodoxe) stellingname van de scheidende hervormde preses.

Vrijzinnig

Inmiddels gebruikte ik hierboven (opnieuw) de typering 'vrijzinning' inzake de theologie van Den Heyer. Dat vraagt om onderbouwing. Zulks valt ook te onderbouwen. Niet voor niets wordt herinnerd aan de vorige eeuw. In de tijd, dat in de Gereformeerde Kerken de kwestie Wiersinga over de verzoening speelde, schreef de vroegere hervormde synodepreses dr. G. de Ru reeds, in een boek over de revolutie, dat de theologie van Kuitert en Wiersinga in principe te vergelijken was met de vrijzinnige ('moderne') theologie in de negentiende eeuw. In die vrijzinnigheid trok men fel ten strijde tegen alles wat voor de rechtbank van de menselijke rede geen stand kon houden: de wonderen in de Schrift en als zodanig ook de Heilsfeiten van Christus. Dat modernisme van die jaren heeft kerkverwoestend gewerkt. Men wond er overigens geen doekjes om dat men vrijzinnig was. Die vrijzinnigheid is door gereformeerden buiten en binnen de Hervormde Kerk toen te vuur en te zwaard bestreden. Ik zeg ook buiten de Hervormde Kerk, want de vrijzinnigheid had immers de Doleantie opgeleverd.

Als zodanig mag de theologie van Den Heyer, met diens verwerping van verzoening door voldoening, maar ook van de Godheid van Christus en van de Opstanding van Christus, op goede gronden vrijzinnig heten. Desalniettemin zegt Den Heyer: 'ik ben nog steeds heel gereformeerd' (Trouw).

Vrijzinnig zijn en toch gereformeerd willen heten, dat is een hedendaags verschijnsel. Ooit schreef ds. G. Boer, toen zich de moderne ontwikkelingen in de Gereformeerde Kerken aandienden, dat, wanneer hervormde jonge mensen gingen studeren aan één van de staatsuniversiteiten zo vooraf gewaarschuwd waren voor vrijzinnigheid in de opleiding, terwijl gereformeerde jongeren er bij voorbaat vanuit konden gaan, dat het in Amsterdam aan de VU en in Kampen wel 'goed' zat. Intussen werd vrijzinnigheid onder een gereformeerde dekmantel gedoceerd. 'Ik ben nog steeds heel gereformeerd...', zegt Den Heyer.

Opgepast

We moeten hier overigens ook oppassen in onze beoordeling van wat vrijzinnig is. Al te gemakkelijk kan ook wat niet past in 'onze' rechtzirmigheid voor vrijzinnigheid worden versleten. Hier wordt nogal eens generaliserend gesproken. Jaren geleden zei me een broeder uit één der afgescheiden kerken, inzake een hervormde gemeente waar een goede bekende van hem predikant was geworden, dat die gemeente voor de komst van de betreffende voorganger vrijzinnig was: 'Daarom was het er nu zo moeilijk voor hem'. Terwijl die gemeente de jaren door rechtzinnig was bearbeid, eerst confessioneel, later hervormdgereformeerd. Dagblad Trouw werkt ook nogal eens met zulke versimpelingen. Bij het aantreden van ds. B. J. van Vreeswijk als synodevoorzitter van G.B.-signatuur (zie elders in dit nummer) werd gezegd: 'Een bonder als voorzitter zal er gemakkelijker in slagen de conservatieve flank mee te krijgen dan een vrijzinnige voorzitter'.

En: 'De Gereformeerde Bond is de laatste jaren flink gegroeid als gevolg van de leegloop van grote aantallen vrijzinnigen'. Bestaat de Hervormde Kerk alleen uit 'bonders' en 'vrijziimigen'?

Wel is door de ontwikkelingen van de laatste weken opnieuw de vraag gaan dringen wat en waar nu eigenlijk vandaag de vrijzinnigheid ook (nog) is in de Hervormde Kerk. Het militante modernisme van de vorige eeuw is sterk teruggedrongen, na gesmaldeelde gemeenten te hebben achtergelaten. Een restant ervan vindt men in de links vrijzinnige Zwinglibond, die zich niet schikte in de (te rechtzinnige) hervormde kerkorde van 1951. De 'Vereniging van Vrijzinnige Hervormden' schikte zich wel in artikel X ('gemeenschap met de belijdenis').

Waar staan vandaag echter deze vrijzinnigen inzake de grote dogma's van de kerk? Prof. dr. Anne van der Meiden roert zich momenteel geducht om de vrijzinnigen wakker te roepen. Hij vreest, dat het geschil over de verzoening 'kwaad kan' (Trouw, 12 februari). In een scherp artikel in Trouw (11 februari) fulmineerde hij vooral nog eens 'tegen domme insinuaties en propagandistische trucjes van de rechterzijde van gelovig Nederland'. Vervolgens kwam hij op te merken, dat de geïnstitutionaliseerde vrijzinnigheid, 'in de Nederlandse Hervormde Kerk, de Remonstrantse Broederschap, de Nederlandse Protestanten Bond en een deel van de Doopsgezinden', maar eens luid en duidelijk daartegen moesten protesteren. Intussen zegt hij, ondanks het feit dat hij beweert, dat vrijzinnigheid méér is dan 'wat men niet geloofs', men in de vrijzinnigheid 'met de oude leer der kerk, de klassieke items in de dogmatiek niet (meer) uit de voeten kan, omdat dit niet de items zijn waar het in het christelijk geloof om draait'.
In wat Van der Meiden concreet zegt niet te geloven toont hij toch het ware gezicht van de vrijzinnigheid.

Toekomst

Maar het ligt nog complexer. 'Behalve een groep zwaar orthodoxen gelooft niemand meer dat de Bijbel van kaft tot kaft een door God Zelf geschreven boek is.' Dat hebben de vrijzinnigen bevochten. Tot die uitspraak komt ds. G. Baudet, vrijzinnig predikant ('prominent voorganger' van de Vereniging voor Vrijzinnige Hervormden) te Alphen aan de Rijn, in een bijdrage van Wilfred Scholten in de Zwolse Courant. Hij wil de kerkorde van de Verenigde Protestantse Kerk in Nederland nog wel 'in liberaler richting' bijgesteld zien. Maar de vrijzinnige verworvenheden ziet hij volop in de toekomstige kerk aanwezig. Daartegenover stelt hij dan de groep 'zwaar-orthodoxen'.

In die bijdrage staat verder te lezen, wat de vrijzinnige Leidse godsdienstsociologe Hetty Zoek als vrijzinnig ziet: individualistisch, niet dogmatisch, anti-autoritair, tolerant, open voor de moderne cultuur en wetenschap, bijbelkritisch. 'Zo is Jezus in de ogen van vrijzinnigen niet de Zoon van God die voor onze zonden stierf, maar een bijzonder mens die ons tot voorbeeld dient'.

Mevrouw Zoek komt dan verder op te merken, dat 'sluipenderwijs het grootste deel van de protestanten en katholieken op deze wijze gelooft, hoewel het nog niet hardop mag worden gezegd. Vrijzinnig is wat dat betreft nog steeds een scheldwoord'. En zo rangschikt mevrouw Zoek ook 'de midden-orthodoxen' onder de 'vrijzinnigen'. Daarom zien 'de vergrijzende vrijzinnigen' toch nog toekomst. De vraag, die zij oproept, is dan derhalve hoe orthodox midden-orthodox, in alle verscheidenheid overigens, nog is, in de Hervormde Kerk en in de Gereformeerde Kerken.

Tenslotte

Tot zover een impressie van wat ik de laatste weken via de media opdiepte. Het antwoord op de vraag wat en waar vrijzinnigheid is, is complex. Op het moment, dat ik dit schrijf, is het mij nog niet bekend hoe de gezamenlijke kerken het vraagstuk van de Verzoening zullen aanpakken. Er is een stuk in het vooruitzicht gesteld (zie verder de eerste bijdrage van ds. H. J. Lam in dit nummer). Moge er door alle stormen heen vooral helderheid komen inzake de belijdenis aangaande Jezus Christus: God en mens, gekruisigd om onze zonden en opgewekt tot onze rechtvaardiging.

De leer aangaande de verzoening is overigens een zaak, die ons allen raakt, ook binnen de Gereformeerde Gezindte in en buiten de Hervormde Kerk. Ooit schreef prof. dr. A. A. van Ruler zijn indrukwekkende artikel 'Ultra-gereformeerd en vrijzinnig'. Hij kwam zelf tot de belijdenis, dat hij in zijn leven ingewonnen moest worden voor de ergerniswekkende leer van de verzoening door voldoening. In dat artikel waarschuwde hij echter ook scherp tegen orthodoxie, waarin — om het samenvattend te zeggen — Christus in Zijn verzoenende lijden en sterven niet centraal staat in de prediking en in de geloofsbevinding. Hervormde gereformeerden reageerden positief op dat artikel in het boekje 'Op het scherp) van de snede'.

Ds. B. J. van Vreeswijk

De golven gingen en gaan hoog. Daarmee begon ik dit artikel. Enkele maanden geleden stelde ik in een artikel de vraag of we als hervormde gereformeerden - 'een orthodoxe synode' - leiding zouden kunnen geven aan de kerk. Toen kwam en passant ook de vraag aan de orde of een hervormd-gereformeerde vandaag synodepreses zou kunnen zijn. En zie, vorige week werd ds. B. J. van Vreeswijk als zodanig benoemd. Zijn benoeming is van 'vrijzinnige' zijde gekritiseerd. Hij moge zich op deze hoge post door de gebeden in de gemeenten omringd weten. Het gaat in de kerk vandaag ook 'op het scherp van de snede', waarbij het geding tussen rechtzinnig en vrijzinnig zich concentreert op de verzoening.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen