Nachtwacht, computertaal, polarisatie en Statenvertaling (1)

Wat hebben Rembrandts Nachtwacht, computertaal en polarisatie met de Statenvertaling te maken? Met deze ongebruikelijke combinatie van woorden wil ik iets aangeven van de diversiteit van reacties op mijn lezing over bijbelvertalen, gehouden op de predikantencontio op 8 januari en afgedrukt in de vorige nummers van de Waarheidsvriend.

In deze lezing heb ik geprobeerd aan te geven dat het gebruik van de Statenvertaling (SV) steeds meer bezwaren oplevert. In taalkundig opzicht komt deze vertaling steeds verder van ons af te staan. Het was opvallend dat niemand op de contio deze conclusie bestreed. Wel was er verschil van mening over het vervolg: moeten we meedoen met de Nieuwe Bijbel Vertaling van NBG en KBS, die rond 2002 klaar moet zijn, of kunnen we beter de Statenvertaling herzien? In sommige interviews in het Reformatorisch Dagblad kwam naar voren dat het mogelijk is meer te doen aan begeleiding en opvoeding zodat ook voor de hedendaagse mens de SV begrijpelijk blijft.

De golf van publiciteit geeft in ieder geval aan dat hier een probleem ligt dat niet genegeerd kan worden. In twee artikelen wil ik ingaan op de belangrijkste reacties.

De Nachtwacht

Van de kant van de Gereformeerde Bijbelstichting werd als argument aangevoerd dat bewerking van de Statenvertaling vergelijkbaar is met knoeien aan de Nachtwacht van Rembrandt. Dit is een interessant argument, want het kan inhouden dat we de Statenvertaling vooral als een kunstwerk uit het verleden moeten beschouwen. Uiteraard is iedereen het eens met de stelling dat we aan de Nachtwacht van Rembrandt niets mogen veranderen. Maar hoe zit het met een bijbelvertaling? Die is toch niet bedoeld als kunstwerk om slechts bekeken te worden? Deze is juist gemaakt om te gebruiken!

Als we spreken over gebruiksvoorwerpen uit het verleden, komen de zaken geheel anders te liggen. In Amsterdam staan eeuwenoude grachtenhuizen. De bewoners van deze oude huizen hebben ongetwijfeld gas, water en elektriciteit laten aanleggen, om in deze tijd de huizen te kunnen bewonen. Daar maakt niemand bezwaar tegen. Wie bij een bijbelvertaling vooral rekent met het praktische gebruik, zal er geen moeite mee hebben deze aan te passen aan nieuwe ontwikkelingen. Het is echter wel een goede zaak deze eventuele aanpassing van de SV goed te verantwoorden. Het zou niet eerlijk zijn om precies hetzelfde titelblad te gebruiken. Daarom heb ik ook voorgesteld de uitdrukking 'Herziene Statenvertaling' te hanteren. Dan weten de lezers waar ze aan toe zijn: een vertaling die in dezelfde traditie staat, maar op bepaalde punten herzien is.

Computertaal

Diverse malen is geopperd dat jongeren van tegenwoordig moeiteloos computertaal aanleren, zodat het ook mogelijk moet zijn ze de taal van de Statenvertaling bij te brengen. Op dit argument valt echter veel af te dingen. Het is beslist niet waar dat veel jongeren 'de meest ingewikkelde computertaal' kunnen hanteren. Op school wordt er veel aandacht gegeven aan het gebruik van computerprogramma's, maar slechts weinigen kunnen overweg met de eigenlijke computertaal.

In onze maatschappij ontstaat een kloof tussen hen die wel en hen die niet op de computer thuis zijn. Met een variatie op 'analfabeten' spreekt men wel van 'digibeten', die niet vertrouwd zijn met de huidige digitale mogelijkheden. Wat doen de softwarefabrikanten hiermee? Accepteren zij deze tweedeling? Zeggen zij dat de mensen maar wat meer inspanning moeten verrichten om de computerprogramma's te leren? Moet er meer bijscholing komen en dienen er verklarende woordenlijsten te komen? Niets van dat alles. De fabrikanten zoeken ijverig naar mogelijkheden om de programma's te vereenvoudigen. Ze proberen het uiterste om de programma's gebruiksvriendelijk te maken. Waar tot voor kort kennis nodig was van talrijke Engelse termen, is nu een eenvoudige klik op de muis genoeg om deze programma's te laten werken. Zo kunnen veel meer mensen deze programma's gebruiken. In schril contrast hiermee staat het pleidooi de SV te handhaven, terwijl de groep mensen die toegang heeft tot de 17e-eeuwse taal steeds kleiner wordt.

De computerfabrikanten doen veel moeite de gebruiker te helpen. Tal van nieuwe vindingen worden toegepast. Maar de handhavers van SV willen geen veranderingen. Zij zeggen (bedoeld of onbedoeld) tegen de huidige en toekomstige jeugd: pas je maar aan. Wij doen geen moeite je tegemoet te komen; kom ons maar tegemoet. Deze houding wordt - terecht - door veel jongeren niet begrepen. Ze lezen Het Boek en zien hoe het veel eenvoudiger kan. Waarom wordt er dan geen goede nieuwe vertaling op de markt gebracht? Als het Woord van God zo belangrijk is, dan kan toch geen moeite te veel zijn dit dichtbij te brengen?

Deftige, verheven taal

Hier en daar klinkt de opmerking dat de taal van de SV geen 17e-eeuwse spreektaal was, maar een verheven, deftige taal. Daarom zou het goed zijn die te handhaven. In antwoord hierop val ik ds. L. W. van der Meij bij, die stelt dat de grondtekst vaak veel gewoner blijkt te zijn dan de taal van de statenvertalers. De Heere Jezus heeft de gewone volkstaal van Zijn tijd gesproken. De statenvertalers hebben zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij de taal van hun tijd, maar bleven heel dicht bij de Hebreeuwse en Griekse taal. Het resultaat hiervan was een minder alledaags taalgebruik dan bijvoorbeeld de vertaling van Luther, die heel bewust aansloot bij de taal van de gewone Duitser. Dat verschil van inzicht wil ik laten rusten.

Nu doet zich bij ons het verschijnsel voor, dat allerlei woorden en uitdrukkingen niet meer in het gewone Nederlands gebruikt worden. Dit heeft als gevolg dat de SV voor ons veel deftiger klinkt dan een paar eeuwen geleden het geval was. Het is dus niet juist de steeds groter wordende taalkloof te legitimeren met een beroep op 'deftige taal'.

Overigens bepleit ik zelf ook een vertaling die een zekere waardigheid uitstraalt, maar dat kan ook in begrijpelijk Nederlands. Het is juist in dit opzicht dat velen kritiek hebben op Het Boek: het taalniveau is te laag, waardoor een parafrase soms oneerbiedig overkomt.

Geestelijk probleem

Steeds weer proberen de verdedigers van een onveranderbare SV de taalkundige problemen te minimaliseren door een beroep op de geestelijke problemen. Wat baat het, zo is de redenering, als men de woorden kan lezen, maar niet begrijpt waar het geestelijk om gaat? Je kunt de brieven van Paulus nog zo goed proberen weer te geven in begrijpelijk Nederlands, maar dan nog zijn de gedachtegangen moeilijk te volgen en is verlichting door de Heilige Geest noodzakelijk.

In deze redenering wordt naar mijn overtuiging een onjuiste tegenstelling gemaakt. Het is waar dat de Bijbel moeilijke passages bevat. Het is ook waar dat alleen door de verlichting met de Heilige Geest de Schrift echt waarde voor ons krijgt en dat we alleen dan de geestelijke rijkdom kunnen zien. Maar de reformatoren hebben toch ook niet het latijn in de kerk geaccepteerd met deze redenering? Ze hebben juist alles eraan gedaan het Woord bij de hoorder te brengen. Dat is de menselijke verantwoordelijkheid. Vervolgens is het Gods zaak de woorden toe te passen in het hart.

Wanneer wij deze twee zaken, de taalkundige kant en de inhoudelijke kant, door elkaar halen, beseffen we niet goed wat onze menselijke verantwoordelijkheid is. Paulus zegt: Hoe zullen zij in Hem geloven, van Welke zij niet gehoord hebben? En hoe zullen zij horen, zonder die hun predikt? ' (Rom. 10 : 14). De mensen moeten het eerst horen, voordat zij tot geloof kunnen komen. Dat geloof kunnen wij niet geven, maar wij kunnen wel zorgen dat de taalkundige barrières zoveel mogelijk verwijderd worden. Het is onze verantwoordelijkheid het Woord van God in verstaanbare taal over te dragen, opdat zoveel mogelijk mensen bereikt worden.

Beeldcultuur

Is het genoeg om de Bijbel taalkundig toegankelijker te maken? Onze jongeren leven toch in een beeldcultuur en in een informatiemaatschappij ? Laten we ons bezinnen op die problematiek! Deze opmerkingen werden op de contio en in de media gemaakt. Ik ben het daar van harte mee eens. Laten we ons grondig bezinnen op de overdracht van het geloof in deze tijd. Laten jeugdorganisaties dat doen en laten kerkenraden zich daarop bezinnen.

Maar dat alles neemt niet weg dat we een bijbelvertaling nodig hebben waarmee we onze jongeren kunnen bereiken. Laten we dus beide wegen bewandelen en deze niet tegen elkaar uitspelen.

Overige argumenten

In de volgende bijdrage wil ik ingaan op de overige argumenten, met name het probleem van de polarisatie die het gevolg kan zijn van een nieuwe vertaling.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen