Torenspitsen-Gemeenteflitsen

KLAASWAAL

Bij de inpoldering van de polder Westmaas-Nieuwland in 1539 besloten de ambachtsheren van Cromstrijen een dorp te stichten in de meest zuidwestelijke hoek van genoemde polder: 4 morgen en 306 roeden grond werden bestemd voor een dorp, een kerk, kerkhof en polder. Vrij snel ontstond na 1539 op genoemde locatie het dorp Klaaswaal. Maar een kerkgebouw en een kerkhof kwamen er voorlopig niet; de eerste bewoners van Klaaswaal gebruikten noodgedwongen een kerkgebouw en kerkhof elders en wel in het dichtbij gelegen dorp Westmaas. Een begrijpelijke keus, maar kerkrechtelijk gezien fout. De pastoor van Strijen protesteerde; hij had recht op de inwoners van Klaaswaal! In Strijen moesten ze 'haer saecrament haelen en haer doden begraven en haar kinderen kerstenen' en niet in Westmaas! Op 2 juni 1550 werd dit geschil door tussenkomst van de bisschop van Luik bijgelegd en t.a.v. werd o.a. Klaaswaal bepaald, dat 'de ambachtsheren met alle eigenaars en inwoners van "Group, Strijemonde en Cromstrijen" één of meer kapellen in hun gebied mochten oprichten of timmeren'. Zolang de Cromstrijenaren zelf geen kerkgebouw hadden, mochten ze gebruik maken van de kerk van Westmaas onder voorwaarde dat de Cromstrijenaren tot 'ewijghen daegen gehouden zijn der cure van Strijen'jaarlijks 6 pond van 'XI groten 't stuk' uit te reiken; en naar de 'fabrijcke' van de Strijense St. Lambrechtskerk moest jaarlijks een gouden keurvorster gulden worden gegeven. Deze betaling zou ingaan op 'St Jans dach' in juni 1551.

Zo verzorgde de pastoor van Westmaas tot begin 1566 voor hen alle kerkelijke en pastorale activiteiten tot hem duidelijk werd dat zij streefden naar een eigen kerk. In juni van dat jaar was de bouw van het eerste kerkgebouw in Klaaswaal in volle gang. Dat zou in de toekomst een fors verlies aan inkomsten betekenen voor pastoor Pieter Adriaansz. te Westmaas. Hij was dan ook niet blij met dit nieuwe kerkgebouw. Omstreeks 'St. Johannes Baptiste dach in de somer van 1566' liet hij zijn ongenoegen blijken: hij weigerde een stervende te komen bedienen te Klaaswaal: 'laet sij heuren eigen pastoor haelen, ick en wilder niet comen'. Zo raakte Klaaswaal 'los' van Westmaas en van de diensten van de pastoor uit dat dorp. Zij zocht een eigen pastoor voor haar eigen kerk!

In 1492 had keizer Maximiliaan van Oostenrijk de ambachtsheerlijkheid Cromstrijen geschonken voor bewezen diensten aan mr. Gerard Numan, waarbij zij het recht tot vergunning van kerkbouw en benoeming van pastoors verkregen. Op hun voorspraak gaf de bisschop van Utrecht toestemming om door een bekwaam priester de diensten in de parochie van Klaaswaal te laten verrichten. Het is echter onzeker of in deze roerige jaren van de 'beeldenstorm' het ooit tot een officiële wijding van het kerkgebouw gekomen is; al vond vanaf eind 1566 de eredienst in Klaaswaal zelf plaats. Uit deze periode stamt de oudste grafzerk, die momenteel nog in de kerkvloer is ingemetsteld. In de nazomer van 1566 overleed Willem Lenaertsz. Ketting, schout van Klaaswaal en rentmeester van de ambachtsheerlijkheid Cromstrijen. Hij werd in de ongewijde kapel van Klaaswaal begraven. Zijn laatste rustplaats werd met een zware zerk bedekt. Sinds de laatste restauratie van onze kerk getuigt deze zerk in het liturgisch centrum, dat reeds eeuwenlang op deze plaats de gemeente van Klaaswaal samenkomt.

Geografisch lag en ligt de Hoeksche Waard tussen Dordrecht en Den Briel. Via Den Briel maakten de Geuzen de weg vrij voor de Reformatie. In 1572 kwamen zij reeds in het openbaar samen in Dordrecht. Sinds juli 1572 werkte Johannes Lipius als predikant in Dordrecht; halverwege 1573 werd er een consistorie gevormd, terwijl op 4 aug. van dat jaar de eerste classicale vergadering er werd gehouden. De acta van deze vergadering maken melding van een predikant in Klaaswaal; hij leed onder 'quade betalinghe ende ongheordineerde stipendia'. Als daar geen verandering in kwam, dan zou hij wegens armoede moeten vertrekken. Deze Petrus Ossius heeft een begin gemaakt met de opbouw van de gemeente Klaaswaal. Middels zijn prediking en pastoraat kwamen er lidmaten en kon al snel een consistorie worden gevormd, dat de goedkeuring wegdroeg van de classis Dordrecht (8 maart 1575); bediening doop en avondmaal vonden nu regelmatig plaats. Op 6 maart 1576 dient hij nog een verzoekschrift in bij de classis, terwijl Clemens Roseus reeds op 6 juni 1576 als predikant naar Klaaswaal is gekomen. Petrus Ossius zal tussen deze beide data zijn overleden. De wisseling van predikanten is vrij sterk in deze periode. Roseus kwam in 1576, door J. Trigland 'een vroom en out man' genoemd en ook 'by zijne Ghemeynte wel bemint'. Hij was een vriend van de latere remonstrant Johan Uitenbogaert, die regelmatig bij de fam. Roseus op bezoek kwam. Op 8 juli 1578 werd hij in Bergambacht bevestigd; Thomas Bruschenus werd nu door de classis tot 'eenen dienaer des Worts op Cromstrijen geconfirmeert ende bevestigt', maar de gemeente van Aardenburg beriep hem reeds tussen 2 sept. en 4 nov. van datzelfde jaar en hij... vertrok, wat hem op een classicale 'vermaeningh sijner lichtveerdigheit dat hi van hir gereyset is sonder toelating des classes...'.

Voorlopig kreeg Klaaswaal nu geen eigen predikant meer, uiteraard een handicap. Gelukkig kreeg het dorp volgens classicale acta wel weer een schoolmeester, die echter in 1579 weer vertrok, daar Klaaswaal hem nauwelijks een salaris geven kon. Vanaf 27 mei 1586 diende Frans Jansz-van Astbroeck zowel de gemeente van Westmaas en Klaaswaal tot Klaaswaal weer een eigen predikant zou krijgen. Diverse malen wordt door de classis bij de Staten van Holland aangedrongen op 'ordinantie voor een predikant'; inmiddels raakte ook haar kerkgebouw in verval. Van 1592 tot 1602 bediende Arnoldus Swalme de combinatie Westmaas-Klaaswaal. Pas met de komst van Jan Hendricks in 1602 werd de combinatie opgeheven. Echter volgens hem was de locatie 'ongelegen en ongerieffelick' en... hij vertrok hetzelfde jaar. De classis probeerde verschillende proponenten over te halen om predikant van Klaaswaal te worden, maar telkens bleek het afgelegen en moeilijk bereikbaar zijn van de plaats het breekpunt. In 1606 kwam er eindelijk een predikant, die niet na korte tijd weer weg wilde: Philippus Nissius. Tot 1643 bleef hij predikant van Klaaswaal. In 1608 valt het besluit tot het 'optimmeren der kerk en 's predikantshuys van Klaaswaal'. Tussen 1602 en 1608 was er reeds een kerktoren verrezen, waarbij de kerk tevens in westelijke richting werd vergroot. In 1643 waren er zoveel inwoners in Klaaswaal dat het kerkgebouw opnieuw vergroot moest worden. Het geld daarvoor ontbrak en dus verzochten de 'ingesetenen van het dorp van Claeswael' de ambachtsheren om subsidie. Een brief uit 1648 meldt dat de schout en schepenen en kerkmeesters in 1647 'haare oude kerck staande in de dorpe Claeswael, die geheel oudt ende vergaan was, oock veel te cleyn was, hebben moeten afbreecken, vergrooten ende uytte grondt vernyeuwen'. Het kerkgebouw werd naar het oosten toe verlengd en aan de noordzijde met een transcept vergroot. Ook kreeg de toren aan de westzijde twee steunberen, die de naar het westen overhangende toren moesten ondersteunen. De kenmerkende bouwstijl van 1647 is aan het dwarsschip nog goed te zien: gele IJsselsteen met afwisselende kop-en streklagen. De stenen zijn gemetseld met kalkmortel, typisch voor de 17e eeuw. Opvallend is de toepassing van rode hoekstenen bij verschillende steunberen; ook de stenen raamkozijnen zijn in rode baksteen uitgevoerd. Hier en daar werd met natuurste­nen afdekkingen gewerkt. Aan de zuid-en noordzijde bleven stukken muur uit 1566 bewaard. Na deze drie bouwfasen (1566, 1603 en 1647) zijn er regelmatig kleine en grote reparaties geweest. In de loop der eeuwen bleek er voor grote reparaties steeds een tekort aan geldmiddelen. In 1772 moest het kerkdak vernieuwd en de vloer opgehoogd worden. De geldwerving vond plaats door de predikant van Klaaswaal, Simon Colthof. En... de middelen kwamen er! Het 'geestelijk Kontoor te Delft' gaf ƒ 1.100, - , de ambachtsheren van Cromstrijen ƒ 800, - , de kerkenraad van Amsterdam ƒ 200, - , de diaconie van genoemde stad ƒ 300, - , de diaconie van Broek in Waterland ƒ 80, - , de synode van Zuid-Holland ƒ 78, - en een collecte onder de inwoners van Klaaswaal leverde ƒ 745, - op! De laatste keer dat financiële middelen buiten Klaaswaal werden gezocht? ! Vanaf 1795 (!) zou de gemeenteraad de kosten van het kerkgebouw en pastorie bij 'extra-ordinaire' reparaties bekostigen. Door de eeuwen heen is zo het benodigde onderhoud nauwelijks of onvoldoende uitgevoerd. Dit bleek te meer bij de laatste grote restauratie, die ruim 3 jaar geleden werd afgesloten en waarbij het kerkgebouw werd gerestaureerd naar het 'grondpatroon van 1647'. Telkens kwam men voor 'verrassingen' te staan, bijv. de steunberen tegen de westelijke muur van de toren bleken niet in de oorspronkelijke muren 'geïntegreerd', zodat bij restauratie in 1994 de toren dreigde in te storten! Delen van grafstenen werden in de loop der eeuwen hergebruikt als 'fundering' voor de pijlers waarop het orgel, de gaanderij (1931) rust! De west-en zuidzijde van toren en kerkgebouw werden in de 19e eeuw witgepleisterd om al 'het stucwerk' te bedekken!

Dankbaar zijn we dat na deze ingrijpende restauratie, waaraan door de kerkelijke gemeente voor ruim ƒ 900.000, - is bijeengebracht, ons kerkgebouw weer mag functioneren als plaats van ontmoeting met de Levende God, waar Hij de eeuwen door, ook in Klaaswaal wilde wonen op de lofzangen Israels. Dankzij de subsidie van de diverse overheden en de offervaardigheid van de inwoners van Klaaswaal vormt zij ook nu nog het middelpunt van ons dorp. Predikanten, ouderlingen, diakenen, gemeenteleden kwamen en gingen; stormen van meningsverschillen inzake Woord-en sacramentsbediening woedden; over de te gebruiken liturgie werd vaak heftig gestreden, nochtans de gemeente bleef, immers de HEERE betoont Zijn trouw tot in het late nageslacht!

N.B. Dankbaar werd gebruik gemaakt van de doctoraalscriptie 'Portret van een dorp in de Hoekse Waard', door J. P. Bijl. •

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen