De kerken en de Shoa

Waarom zweeg de paus bij de ondergang van de joden onder Hitler? Algemener: heeft de (RK) kerk schuld aan de holocaust? Daarover gaat het recente Vaticaanse document: 'Wij herinneren ons: een beschouwing over de Shoa (1998). U las de reacties daarop. Ik leg nu de geschiedenis ernaast. De vraag raakt ook het protestantisme: hebben wij ook schuld?

1. Hitler en de kerken

Hitler zei in 1933 tegen bezwaarde r.-k. bisschoppen: 'Ik doe wat de Katholieke Kerk al vijftien eeuwen doet.' Hij herinnerde een vriend aan Mattheüs 27. 'Ik moet misschien deze vervloeking voltrekken.' Hitler zelf beriep zich dus op de kerk! Hij was katholiek gedoopt. 'Ca­techese van de verguizing? ' Maar was het beroep terecht? De bisschoppen waren toch niet voor niets bezwaard! De bisschop van Mainz had de sacramenten verboden aan NSD-AP-leden en de bisschoppen van Beieren hadden aan priesters het partijlidmaatschap verboden. Maar Hitler is wel door kerkelijke stemmen aan de macht gekomen! Het ging eerst 'alleen' over de invoering van de zgn. Ariërparagraaf in de Ambtenarenwet (april '33): geen overheidsfuncties meer voor joden. Dat gaf (werkloze!) Duitsers werk. Dus: antisemitisme in crisistijd, uit nationalisme. De regeringsverklaring sprak positief over beide 'confessies'. 'Haar zorg geldt het oprecht samenleven tussen kerk en staat'. De r.-k. bisschoppen hieven nu het NSDAP-verbod op. Hitler wilde - net als Mussolini - een concordaat.

2. Pius XI:

Van Concordaat tot 'Brandende zorg'

In het concordaat met paus Pius XI (1922-1939) beloofde Duitsland het voortbestaan van de RK scholen, maar geestelijken mochten zich niet meer met politiek bemoeien. De paus vond het fascisme een dam tegen het communisme. Hitler was verrast over de steun van de kerk. Maar het concordaat werd wel gesloten over de hoofden van de Duitse bisschoppen heen! En zo werd de excommunicatie van partijleden weer opgeheven! Dat meldt genoemd Vaticaanse document niet! En hier ging Rome m.i. juist in de fout.

- Hoe reageerde de Duits Evangelische Kerk? 'Deutsche Christen' (nazi's in de kerk) wilden 'Führerprinzip' en ariërparagraaf ook in de kerk invoeren! Zij gingen dus verder dan Hitler! Hiertegen ontstond een 'jong-reformatorische' oppositie. De Confessie van Bethel (1933, Bonhoeffer) verklaarde zich tegen antisemitisme en de Barmer Thesen (1934, Karl Barth) tegen elke ideologie. Maar Barth vergat de joden... 'Bannen zonder erbarmen' (Lapide). Daarop (1935) kwamen de Neurenberger wetten: het joods staatsburgerschap opgeheven...

- Hoe reageerde Rome? De paus was ge­ schrokken. Hij publiceerde in 1937 een encycliek 'Met brandende zorg': over de nazi-maatregelen jegens... de kerk. Maar het hoofd van het Duitse episcopaat, kardinaal Bertram, bleef Hitler trouw tot 1944...

In 1938 noemde Pius XI tegenover Belgische bezoekers antisemitisme 'onaanvaardbaar'. Hij beraamde ook - zo bleek onlangs - een encycliek daartegen. Nadat hij het boek van een Jezuïet uit Amerika over blank en zwart (!) had gelezen, gaf hij hem de opdracht een ontwerp te schrijven tegen het racisme, inclusief het antisemitisme. Maar zijn Poolse orde-generaal gaf het stuk niet door aan de paus: ook hij vond het communisme gevaarlijker. De paus werd ziek en overleed.

3. Luthers antisemitisme

En het protestantisme? De belijdende kerk was inmiddels gebroken... Na de 'Kristalnacht' (1938) schreef de Lutherse bisschop Sasse van Eisenach een voorwoord in de heruitgave van Luthers geschrift: Von den Juden und ihren Lügen... Daarin riep Luther de vorsten op om de synagogen in brand te steken. Welnu, op Luthers geboortedag gebeurde dat. Wordt Luther hier niet misbruikt? Historici zetten Luther terug in de context van zijn tijd: tegen de middeleeuwse achtergrond was de reformator eerst nog positief: Jezus was een geboren jood! Pas vlak voor zijn dood schreef hij die oproep. Maar wat had die een verschrikkelijke uitwerking!

En het calvinisme? Calvijn had meer oog voor Israël. Nederlandse piëtisten en Engelse puriteinen zeker! Werkte dat nu door in de tijd? De Wereldraad van Kerken (in wording) veroordeelde openlijk het antisemitisme van de Deutsche Christen (1938). Maar over Hitlers agressie durfde men geen uitspraak te doen. Westerse regeringen sloten veelal de grenzen voor gevluchte joden. Ook Nederland onder Colijn. Zij zijn dus ook schuldig.

4. Pius XII in de oorlog: stille schuilplaats

In 1939 werd Pius XII gekozen. Toen de oorlog uitbrak, publiceerde hij de ency­cliek Summi pontificatus: tegen theorieën die de eenheid van het menselijk ras ontkenden en tegen verheerlijking van de staat, wat zou leiden tot een ware 'tijd van duisternis'. Maar de veroordeling van antisemitisme liet hij weg... De paus was bang voor de gevolgen: er zaten 2.000 priesters in Dachau...

Door Hitlers aanval op de Sovjetunie in 1941 kwamen er juist vele joden bij. Toen werd besloten tot hun vernietiging januari 1942): Hitlers 'tweede oorlog'. Eind 1942 drong het vreselijke nieuws in het westen door. Via het World Jewish Congress wer de Wereldraad van Kerken ingeseind, die het Rode Kruis en de geallieerde regeringen alarmeerde.

Pius XII sprak in zijn kerstboodschap van 1942 over 'de honderdduizenden onschuldige mensen, ter dood gebracht of gedoemd tot een langzame uitroeiing, soms alleen vanwege hun ras of afkomst'. Von Ribbentrop dreigde na die ene zin al met vergelding. Maar zelfs tijdens de holocaust (zegt Hochhutt) sprak de paus voor de Curie nog van joodse 'verblinding' en 'Godsmoord...'.

Intussen prees de paus in een privéaudiëntie de Nederlandse bisschoppen om hun openlijke protesten jegens de Duitse bezetter. 'Ik geloof niet dat er een land is waar de bisschoppen zo moedig en krachtig hebben opgetreden'. Toen aartsbisschop De Jong dit vernam was hij in tranen. - Maar het initiatief tot die protesten kwam van het protestantse Convent van Kerken (1940)! Dat had contact gezocht met de kardinaal (1941)! De 'Lunterse kring' stimuleerde de synoden tot een herderlijk schrijven (1941), dat de totalitaire staat en het antisemitisme veroordeelde. Wat barthianen zagen, zagen calvinisten als Hugo Visscher en ds. Kersten helaas niet... Bij de deportaties van 1942 zond het Convent een protest naar Seyss Inquart (Hitler wilde geen kerkstrijd in de oorlog!). Maar kardinaal De Jong, eindelijk moedig geworden, was diep geschokt toen hij zag dat het effect omgekeerd was.

De joodse schrijver P. Lapide noemde het zwijgen van de paus terecht: in verband met represaille-maatregelen. In Nederland, zegt hij, waar de kerken het duidelijkst protesteerden, hadden de joden het meest te lijden... Joden hadden geen protesten maar onderduikadressen nodig... Inderdaad zijn uit Nederland meer joden weggevoerd dan uit België en Frankrijk. Het ambtenarenapparaat was hier beter... De GKN was verontrust, dat chr. ambtenaren meewerkten! De paus zelf heeft in Italië aan de kloosters gevraagd om joden een schuilplaats te bieden: hij deed dat zelf in het Vaticaan en in zijn zomerverblijf. Toen een joodse leider hem daarvoor in 1945 bedankte, zei hij: 'Het spijt mij dat ik niet in staat ben geweest een groter aantal joden te redden'.

De apostolische gedelegeerde in Instanboel, Roncalli, heeft 24.000 joden uit de Balkan doortocht kunnen verlenen door het neutrale Turkije naar Palestina. Maar (zegt Hochhuth) een gezant van Roncalli die over de moordcommando's kon vertellen, werd niet door het Vaticaan ontvangen...

5. Protestantse schuldbelijdenisen na de oorlog

Na de oorlog sprak in Duitsland de Evangelische Kerk een Schuldbelijdenis uit (Stuttgart, 1945): 'Met groot verdriet spreken wij het uit: door ons is vele volken en landen eindeloos leed aangedaan' (Niemöller). Wel hebben wij gestreden, maar 'wij beschuldigen onszelf, dat wij niet moediger getuigd, niet trouwer gebeden, niet vreugdevoller geloofd en niet vuriger liefgehad hebben'. Maar over de joden sprak Stuttgart geen apart woord. De Nederlandse Hervormde Kerk wees haar daarop: 'Het nationaal-socialisme bracht veel leed over Holland, maar meer over het volk Israël'. Ook de Bekennende Kirche vond 'Stuttgart' onvoldoende en publiceerde het Darmstadter Wort (Iwand, 1947): 'Het is niet zo dat wij niet vroom, niet kerkelijk, niet zedelijk genoeg zijn geweest. Nee, 'wir sind in die Irre gegangen'. Wij hebben gedwaald! In het publieke leven kon zich een diepheidense cultus nestelen. Christenen hebben vaak naast een christelijk privé-leven heidense principes in het openbare leven laten bestaan. De lutheraan Iwand had deze les zelf bij Barth moeten leren. Hij legde de wortel bloot: de kerk had zich al vóór 1933 verbonden aan machten van conservatisme en nationalisme. Ook de schuld aan Israël moest beleden worden. Maar zo diep als 'Darmstadt' de schuld aan het nazi-regime peilde, zo weinig deed zij dat met het antisemitisme. Had ook Barth niet voor het eerste meer oog? En (want? ) de substitutie-theologie bleef staan: de kerk komt i.p.v. Israël. Alleen de Seelisberger Thesen van Joden en Christenen (1947) hebben die substitutie afgewezen.
De synode van Saksen wilde de schuld niet afschuiven op het regime en beleed in 1948 mede schuld aan de uitroeiing der joden.

6. Kerk en Israël na 1948

Na de oorlog werd in 1948 de staat Israël uitgeroepen. Hoe reageerden de kerken daarop? Het Vaticaan verklaarde: 'Het moderne Zionisme is niet de ware erfgenaam van de bijbelse Israël, maar een wereldlijke staat: daarom behoren het Heilige Land en zijn gewijde plaatsen aan het christendom, het ware Israël'.

En het protestantisme? In Nederland zag men wel Gods hand in de geschiedenis. De Wereldraad van Kerken sprak zich in Amsterdam wel uit tegen antisemitisme, maar bleef politiek afzijdig: vooral om de Grieks-Orthodoxe, Arabische kerken...

In Israël zelf waren de verhalen over de holocaust eerst taboe: de sterke pioniers konden niets met de zwakken... De nieuwe staat moest opgebouwd worden! Maar vanaf 1958 kwamen de verhalen los: vooral van Elie Wiesel. Door het proces Eichmann (1961) zou de holocaust van taboe zelfs tot identiteit worden...

7. Johannes XXIII: kentering bij Rome

In 1958 stierf Pius XII. Hij was een conservatieve dogmaticus geweest: tegen de 'nouvelle théologie en voor... Maria Hemelvaart (1950)... Bij zijn dood zei Golda Meir zowaar: 'Toen ons volk door de gruwelijke marteling werd getroffen, verhief de paus zijn stem voor de slachtoffers'. Maar in Duitsland vroeg Hochhuth in het toneelstuk Der Stellvertreter (1959): waarom zweeg de paus?

Wie volgde hem op? Roncalli! Als Johannes XXIII. De oude man pleitte onverwachts voor vernieuwing: Aggiomamento. Hij riep een 2e Vaticaans concilie bijeen (1962-1965). De 'nouvelle théologie' mocht weer. Augustinus werd de meest geciteerde kerkvader op het concilie! Intern kwam er meer democratisering, extern dialoog. Zo kwamen ook de joden in het vizier. Het concilie schrapte uit de liturgie de middeleeuwse bede: 'Oremus pro perfidis Judais' (laten wij bidden voor de trouweloze joden). Het publiceerde ook een verklaring: de kerk en het joodse volk. Alle antisemitisme wordt hierin veroordeeld. 'Het volk der joden mag niet als door God verworpen worden voorgesteld'. Het concilie erkende het jodendom als een eigen religie. Paus Johannes schreef kort voor zijn dood (1963) nog een gebed om vergeving: 'vergeef ons de vloek die wij in ongerechtigheid over hun joodse naam hebben gebracht. Vergeef het ons, dat wij U in hen, in hun vlees, ten tweeden male hebben gekruisigd, want wij wisten niet wat wij deden'. Men zegt dat Johannes XXIII de staat Israël had willen erkennen, maar hij stierf...

8. Kerk en Israël na 1967

Door de Zesdaagse Oorlog (1967) en de lom Kippur Oorlog (1973) trok de staat Israël nieuwe aandacht. Hierdoor werd ook de Shoa bespreekbaar en bestudeerd.

De Nederlandse Hervormde Kerk publiceerde een handreiking over Israël, land, volk en staat (1970): de landbelofte blijft, dus ook de staat is - afgeleid - legitiem. Maar ook in Duitsland kwam theologische bezinning op gang. De barthiaan F. W. Marquardt vroeg: hoe was er nog theologie mogelijk na Auschwitz? Maar wij ontkomen niet aan Gods gericht door op te houden met de theologie. Wij buigen eronder en vragen opnieuw naar onze roeping. Christus behoorde tot het volk Israël. Zag Barth het na-bijbelse jodendom alleen maar staan in de schaduw van het kruis, Marquardt stelt juist dat de opgestane Christus bij Israël blijft, ja, het vertegenwoordigt, al zegt Israël (uit trouw aan de Thora) nee tegen Hem (1967). De Evangelische Kerk in Duitsland kwam mede door haar oecumenische contacten tot herbezinning over joden en christenen' (1975). Pas door toedoen van Bonhoeffers vriend Bethge drong hier de schuldvraag door. Zo kwam ook de synode van het Rijnland in 1980 tot belijdenis van schuld aan de holocaust. Inmiddels was wel de tweede generatie aan het woord...

9. De Poolse paus na de Oslo-akkoorden

En toen kwam Rome. In 1988 sprak hij in de synagoge van Straatsburg. Hij kondigde een kerkelijke verklaring aan over christelijk anti-judaïsme. Men noemt twee redenen: hij maakte het concilie mee, en - hij was kapelaan in de buurt van... Auschwitz. De Pool Wojtyla komt namelijk uit Krakau, de vroegere hoofdstad van Polen. Hier studeerde hij aan de Jagellonen-universiteit, die door de Duitsers bijzonder had werd aangepakt en ondergronds ging. Maar hier was vanouds ook een grote joodse wijk met vele synagogen. Dat ghetto kwam om in de crematoria van Auschwitz. In 1945 bleef de prachtige middeleeuwse stad Krakau gespaard. Polen werd 'bevrijd' door de Russen, doch weer door het Sovjet-communisme bezet. Maar Polen bleef ongebroken onder kardinaal Wyszinksi. Wojtyla, hoogleraar geworden, ging zelfs in het offensief: hij vocht voor een nieuwe kerk in een nieuwe industriestad. Het volk vereerde hem als held. Toen maakte hij als kapittel-vicaris het Vaticaanse concilie mee. Paus Paulus VI benoemde hem tot aartsbisschop en jongste kardinaal! Toen hij tot paus gekozen werd, vroeg eerst het communisme alle aandacht. Er kwam in Rome een andere 'Oostpolitiek'! De Poolse vakbond Solidariteit herrees. En Gorbatsjov achtte onderdrukking niet langer mogelijk. Dat leidde tot de val van het IJzeren Gordijn!

Na 40 jaar communisme werd Oost-Europa met het oorlogsverleden geconfronteerd. Want de communisten schoven de schuld altijd op de kapitalisten. Hoe kon juist in het protestantse Pruisen Hitler aan de macht komen? En hoe kon juist in het roomse Polen zich de holocaust voltrekken...? ! De paus ontmoette zijn joodse stadgenoot uit Krakau: hij was inmiddels opperrabijn in Israël geworden! Het einde van de Koude Oorlog had ook gevolgen voor Israël: het 'vredesproces', de Oslo-akkoorden (1993). Bij president Clinton schudde Arafat Rabin de hand. Welnu, daardoor was ook het Vaticaan bereid diplomatieke betrekkingen met Israël aan te gaan. Dertig jaar na het 2e Vaticaanse Concilie! Voor de akkoorden van Oslo zou dat de Palestijnse katholieken in het nauw gebracht hebben. Het Vaticaan liet de claim op de Heilige stad vallen. Maar Rabin werd vermoord. Netanjahu kwam. Weg vredesproces? De kritiek op Israël nam juist toe. Ook in de kerk. En juist nu is het Vaticaanse document klaar. Het noemt antisemitisme 'heidens', maar vraagt wel of anti-judaïsme de christenen daar niet ongevoelig voor gemaakt heeft. De paus koppelt 'de herinneringen aan de shoa' nu aan de millennium-wisseling: de christenen moeten schuld belijden. De kerk uit de heidenen is op de olijfboom geënt (Rom. 11). De joden zijn in zekere zin onze oudere broeders. 'Wij bidden dat onze smart om de tragedie die het joodse volk deze eeuw heeft ondergaan, tot een nieuwe band met het joodse volk zal leiden.' 'Het rotte zaad van het anti-judaïsme en antisemitisme mag nooit meer de kans krijgen om wortel te schieten in het menselijk hart.'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen