Torenspitsen-Gemeenteflitsen

Allereerst - omdat er meer dan één 'Heusden' bestaat - een stukje geografie: 'ons' Heusden ligt aan de Bergse Maas, grofweg ten noorden van Den Bosch en Waalwijk en zuidoostelijk van Gorinchem. Het bekende 'Land van Heusden en Altena' is o.a. naar de vesting Heusden genoemd. Burgerlijk omvat de gemeente Heusden o.a. ook de (grotere) plaatsen Drunen en Vlijmen en het kleine Doeveren en Heesbeen.

Iets uit de geschiedenis

De kerkelijke gemeente Heusden omvat thans drie kernen: het dorp Herpt, de nieuwbouwwijk Oudheusden en de vesting Heusden. Herpt is gelegen op een hoge stroomrug. In de moerasachtige delta van de Maas vormde zo'n hoge plaats een uitstekend woongebied. De bewoningsgeschiedenis van Herpt gaat dan ook tot in zeer vroege tijden terug. Eerst in 1610 wordt door de hervormde gemeente Herpt in combinatie met Hedikhuizen een predikant benoemd. Voor de kerkdiensten wordt het in dat jaar voorlopig herstelde koor van de overigens bijna volledig verwoeste kerk van Herpt in gebruik genomen. De combinatie Herpt-Hedikhuizen wordt in 1808 beëindigd waarna Herpt wordt gecombineerd met Heusden. In 1944 wordt het kerkgebouw in Herpt volledig verwoest, waarna de hervormde gemeente van Herpt en Heusden in 1970 worden samengevoegd. De bevolking van Herpt is in zeer grote mate r.k.

Ook de geschiedenis van Oudheusden gaat ver terug. In de 8e eeuw is er al bewoning rond een versterkte plaats, gelegen aan het Oude Maasje. De kerk van Oudheusden is meerdere malen verwoest en na de Franse tijd niet meer herbouwd. In 1960 wordt de hervormde gemeente van Oudheusden samengevoegd met Heusden. In de afgelopen tientallen jaren is Oudheusden gegroeid van een gehucht met een dertigtal huizen en boerderijen tot de nieuwbouwwijk van de vesting Heusden.

Doordat de loop van de Maas zich steeds verder noordwaarts heeft verlegd, is het in de 12e eeuw om economische redenen noodzakelijk geweest om een nieuwe versterkte plaats te bouwen aan de Maas. In de directe nabijheid van dit kasteel heeft zich in de loop der eeuwen de vestingstad Heusden ontwikkeld. Reeds in 1210 wordt melding gemaakt van een kerk te Heusden. Gelijk met het belang en de daarmee samenhangende groei van de stad is het kerkgebouw regelmatig vergroot en verfraaid.

In 1579 heeft de hervormde gemeente Heusden de overigens na de stadsbrand van 1572 zwaar beschadigde Grote-of Catharijnekerk in gebruik genomen. De kerk van Heusden is aanvankelijk bediend geweest door één predikant. Het grote aantal soldaten van het in de vesting gelegerde garnizoen en de Latijnse school hebben echter zodanig veel tijd en inspanning gevraagd, dat één predikantsplaats al spoedig te weinig is gebleken. In 1601 is een tweede en in 1643 is een derde predikantsplaats gevormd. Naast deze drie Nederlandse predikanten hebben nog lange tijd een Waalse en een Engelse predikant dienst gedaan.

In de tweede helft van de 17e eeuw neemt het strategisch belang van de vesting Heusden af. Het garnizoen wordt regelmatig verminderd en tenslotte in 1821 opgeheven. Daarmee wordt ook de economische basis van de stad weggenomen. Deze neerwaartse tendens vindt eveneens zijn weerslag in de geschiedenis van de hervormde gemeente. In de Franse tijd is de derde en later ook de tweede predikantsplaats opgeheven.

De Grote-of Catharijnekerk

Reeds in 1210 wordt van een kerk te Heusden melding gemaakt. Van het uiterlijk van deze kerk is vrijwel niets bekend en sedert 1944 is ook de in Romaanse stijl gebouwde toren als enig zichtbare overblijfsel verloren gegaan.

In 1328 wordt de kerkruimte uitgebreid met een noorder-en een zuiderzijbeuk en de bouw van een koor in gotische stijl. De laatste grote uitbreiding dateert uit 1555. De noordbeuk wordt dan vergroot en vervangen door een dwarsschip en drie traveeën. Tegen de toren wordt een kapel gebouwd. Deze uitbreiding behoort thans tot de mooiste delen van het kerkgebouw en is uitgevoerd in afwisselende lagen baksteen en natuursteen. Aan deze zijden bevinden zich ook versieringen in gotische stijl. De aan de zuidzijde van de toren gebouwde doopkapel heeft waarschijnlijk uit dezelfde bouwfase gedateerd. De stadsbrand van 1572 vernielt ook grote delen van de kerk. De torenspits, de daken en de brandbare delen van het interieur worden geheel verwoest. Wanneer de hervormde gemeente in 1579 het kerkgebouw in gebruik neemt, wordt het gebouw grondig gerestaureerd.

Blijkens de teruggevonden jaartalsteen is de toren in 1587 verhoogd met een achtkantige opbouw en een sierlijke spits. In 1628 vinden restauraties plaats aan de zijbeuken waarbij het noordelijk gelegen en waarschijnlijk in 1412 gebouwde nevenkoor wordt gesloopt. De plaats van dit nevenkoor is in het muurwerk nog zichtbaar.

Het koor wordt in de jaren 1637-1639 blijkens de gedenksteen vernieuwd. In de rampzalige nacht van 4 op 5 november 1944 wordt de toren door de terugtrekkende Duitse troepen opgeblazen waarmee tevens het westelijk deel van de kerk wordt verwoest. In die nacht komt 10% van de bevolking om het leven, waaraan een groot beeld van de lijdende 'Job', genaamd: 'Stad Job' in ons kerkgebouw herinnert. Na de oorlog wordt het kerkgebouw aan de westzijde op sobere wijze afgesloten en gerestaureerd. De toren, de westelijke kapellen en de verwoeste travee zijn niet herbouwd. De omtrek van de fundamenten is aangegeven in de bestrating.

In de kerk bevinden zich naast fraaie grafzerken en 16e en 17e eeuwse tekstborden, de klokken uit 1334, 1501 en 1518. Een klok uit 1412 hangt thans in de dakruiter.

Zeer fraai is het uit 1728 daterende praalgraf van de baron van Freisheim, van 1711 tot 1733 gouverneur van Heusden.

In de eerste maanden van 1995 onderging het inwendige van de kerk een forse opknapbeurt: de muren werden grondig behandeld en opnieuw wit gemaakt, de banken meer comforta­bel gemaakt, de verlichting aangepast en bovendien werd een mooie 'herenbank' geplaatst, die afkomstig is uit de Noorderkerk te Amsterdam.

Het karakter van de gemeente

Een vestingstad had dikwijls een wat andere bevolkingssamenstelling dan het platteland door de invloeden die soldaten, andere overheidsdienaren en kooplieden meebrachten. Zo kreeg ook het kerkelijk leven in de stad soms een wat 'ruimere' vorm dan op de dorpen. Zo'n ontwikkeling heeft ook de hervormde gemeente Heusden doorgemaakt. Bovendien ligt Heusden op de 'grens' van het nadrukkelijk protestantse, calvinistisch gestempelde 'Land van Heusden en Altena', en de rooms-katholieke streken van Brabant. Beide gegevens spelen tot op de dag van vandaag een rol. Inhoudelijk en in wezenlijke zaken wil de hervormde gemeente van Heusden, in goede harmonie met de vele andersdenkenden, graag staan op dat wat in de Reformatie (weer) naar voren is gekomen: de Bijbel alleen, de Bijbel geheel. En het hart van de Bijbel is dan de Boodschap van Jezus Christus, gekruisigd en opgestaan voor zondaren. Zondags - in twee diensten - en door de week wil deze boodschap uitgedragen worden in tal van activiteiten. Vanaf de jaren '70 en in sterk toenemende mate in de laatste 10 jaar heeft de gemeente een 'streekfunctie' gekregen, hetgeen ook samenhangt met de vergrijzing van de vesting en het niveau van de huizenprijzen in de vesting.

In de morgendienst wordt gezongen uit het Liedboek voor de Kerken, terwijl in de middagdienst de Psalmen-en Gezangenbundel van 1938 wordt gebruikt.

Het fraaie predikantenbord in de kerk leert dat onder de vele dienaren van de gemeente er slechts één menselijk-beroemd was: de in Heusden geboren Gisbertus Voetius, gekomen van Vlijmen, later hoogleraar geworden in Utrecht. Anderen werden of bleven onbekend. We leren echter dat niet onze naam de eer moet ontvangen, maar dat een mens zich pas dan echt kan verheugen als hij weet dat 'zijn naam is opgetekend in de hemel'. Door Christus' werk is dat mogelijk: voor ieder die gelooft. Dat geloof mee te mogen wekken en voeden ziet de hervormde gemeente als haar taak.

Het Lohman-orgel

Het huidige orgel is in de 18e eeuw als een z.g. 'Kasteelorgel' gebouwd voor een kasteel te Barneveld. Na een boedelscheiding is het omstreeks 1790 in de St. Janskerk te Arnhem geplaatst en, nadat deze kerk in 1817 gesloopt is, in 1824 naar de Broederenkerk te Zutphen verhuisd.

Vanaf dat moment wordt de naam Lohman te Groningen aan het orgel verbonden. In 1824 wordt het contract getekend met de kerkvoogdij te Zutphen voor restauratie en uitbreiding van het orgel.

Nadat de Broederenkerk te Zutphen gesloten werd, slaagde de hervormde gemeente van Heusden erin het orgel over te nemen, waarna het instrument in 1984 geheel is gerestaureerd door de orgelmakerij Gebr. Reil te Heerde. Het orgel heeft 29 sprekende stemmen, waarvan 12 registers op het hoofdwerk, 9 op het rugwerk en 8 op het pedaal.

Zowel door de prachtige klank als door het fraaie uiterlijk is het orgel in staat zowel eredienst als kerkgebouw op te luisteren.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen