Torenspitsen-Gemeenteflitsen

GAMEREN

De eeuwen door

Een paar uur gaans oostelijk van 'Waar Maas en Waal tezamen vloeit', maar westelijk van Bommel zien we in ons dorp langs de Waal de kerkspits in het centrum boven het geboomte oprijzen. De klassiek aandoende bouw doet niet aanstonds de gedachte opkomen dat deze typische achtkantige kerk pas in 1953, ten tijde van ds. Jac. van Dijk is gebouwd, en in 1954 door ds. L. Vroegindeweij is geopend. Ds. A. C. Rijken mag nu, als 37e predikant van de herv. gemeente Gameren, sedert de Reformatie het Woord bedienen. De oude kerk stond een paar honderd meter noordelijker, aan de voet van de Waaldijk. Tweemaal is die kerk in oorlogsgedruis verwoest, in 1574 gedeeltelijk, in 1945 geheel.

Voor 1500

In 1031 is er in een oorkonde sprake van een kapel in 'Gamberen' behorend bij de abdij Abdinghof in Tuil. In 1363 krijgt ridder Willem van Heuckelom, die getrouwd was met Elisabeth Pieck, vrouwe van Gameren, van de abt van Abdinghof het patronaat (beschermheerschap) der kerk en de helft van de tienden van Gameren, tegen een erfpacht van 20 lood zilver 's jaars. Het inwonertal is gestegen tot 150 en in de 14e of 15e eeuw wordt een in gothische stijl gebouwd kerkgebouw opgetrokken, gewijd aan de heilige Martinus. Het is wel mogelijk dat Gameren toen van Tuil gescheiden is, en tot een zelfstandige parochiekerk werd verheven met een eigen geestelijke. In 1428 is Gameren als leengoed in bezit van Franck Pieck, Heer van Gameren. Zijn dochter Jutta trouwt met Otto van Haeften, waarmee het geslacht van Haeften hier zijn intrede doet, tot de heerlijkheid in 1618 verkocht wordt aan Jacob van Randwijck, tot na de Franse inval in 1795 alle heerlijke rechten vervallen. Ook in die eeuwen zijn er hier zeker wel toegebracht tot die schare die niemand tellen kan, maar bij de Heere bekend waren.

Hervormingstijd - 1500

In de roomse kerk waren ook hier vele afwijkingen van het Woord. Er waren vijf gewijde altaren vanwaar de mis bediend werd aan de 300 communicanten, en de kerk had drie vicariën. Een vicarie was een 'recht' verbonden aan een altaar of een stuk land. Uit de opbrengst werd toen een mis gelezen ter ere van de stichter.

De koster en schoolmeester Gerrit Dircksz is tevens herbergier, en de laatste pastoor in Gameren waarvan in 1571 nog sprake is, was niet onbesproken van levenswandel. Deze, Johannes Storm genaamd, verklaart in 1568 dat Dirck van Haeften, Heer van Gameren een geus was. Dirck was de zaak van de Hervorming en Oranje zeker toegedaan, want hij behoorde met zijn broer Jan tot het verbond der edelen die in 1566 het 'smeekschrift' ondertekenden. De strijd en vervolging komt dan ook hier openbaar want op 20 juni 1568 wordt Dirck door Alva's rechtbank bij verstek veroordeeld tot verbanning en verlies van goederen en rechten. Maar in 1572 verovert Dirck van Haeften Zaltbommel voor de Prins van Oranje. Bij een tegenaanval van de Spanjaarden in 1574 wordt de kerk van Gameren grotendeels verwoest. Toch is er wel een keerpunt, het Licht van het zo lang in duisternis verborgen Woord lijkt door te breken. De kerk en haar goederen gaan over naar de Reformatie. Er gaan vele jaren voorbij waarvan weinig bekend is. In de halfverwoeste kerk worden weer kerkdiensten gehouden, en mag het zuivere Woord weer uitgedragen worden. Grondig herstel is nog lange tijd niet mogelijk.

1600

De geschiedenis herhaalt zich in zekere zin, want Gameren krijgt weer banden met de ook tot de Hervorming overgegane kerk van Tuil, en diens predikant ds. J. de Roij, verricht van 1615-1638 ook ambtelijk werk in Gameren, waarvoor hem vanaf 1633 een bedrag van 50 gulden per jaar wordt toegekend. Een gewone werkman moest daar wel honderd werkdagen voor maken. In 1642 krijgt de gemeente haar eerste predikant, en wordt er een nieuwe pastorie gebouwd. Het is de van Meerkerk gekomen ds. Abraham Huysingius, na een door de classis afgenomen predikantsexamen. Dirck Rutgerse is dan al heel lang (de enige) ouderling, en er zijn twee diakenen. In verband met zijn hoge leeftijd (74) verzoekt hij ontslag, en is drie jaar later, in 1645 overleden. In 1646 zijn er 47 lidmaten. De kerkenraad bestaat uit twee ouderlingen: Adriaen Peter Joosten en Matthijs Aelbertsz, alsook twee diakenen: Ot Jansz van Thuyl en Peter Arissen de Gier. Er wordt besloten om de kerkenraad uit te breiden tot 12 leden 'namelyk van elk sesse', waarvan er steeds twee ouderlingen en twee diakenen en twee diakenen 'regerend' zijn. Na twee jaar zitting is men aftredend en worden volgens toerbeurt er van ieder weer twee gekozen. Valt er een ouderling weg, dan wordt de oudste diaken in zijn plaats gekozen, en kiest de kerkenraad uit de gemeente er een diaken bij.

In 1657 wordt aan Aelbert Petersen (Slegh) één gulden betaald 'de kerck en de boucken gewassen ende weder op haer plaetsen gestelt soo de selve door de inbruck en hooge water door de kerck gedreven waren'.

In 1680 worden steunberen aan de buitenzijde van de kerk gemetseld en ook wordt de klokstoel vernieuwd. Het is het begin van een lange reeks van jaren waarin herstellingen en verbouwingen plaatshebben. Van het geestelijke leven is in geschrift niet veel terug te vinden. Soms lezen we iets van de gang van zaken. In 1684 neemt ds. Joh. Heinius het beroep naar Gameren 'in Gods vreeze' aan. De bevestingingstekst is Ex. 28 : 30 en de intrede uit Matth. 5 : 13. Op 24 december worden de 54 lidmaten der gemeente 'in de bittere koude' door ds. Henius en ouderling Dirck Otten van Heuckelom bezocht en tot den avondmaal genodigd, 'alles in goede rust en orde bevonden zijnde, is 't Avondmaal uitgedeeld op Christ dag den 25 Dec'. In 1685 is ds. Heinius overleden. In 's-Hertogenbosch waar ds. W Eversdijk van 1685 tot 1686 stond, lezen we dat de Heere dagelijks toe deed tot de gemeente die zalig worden. Ds. C. van Niel, die als 8e predikant in 1690 zijn intrede deed en in 1709 overleed, doet in de zomer van 1697, op verzoek van de classis vijf maanden dienst als legerpredikant, bij 't oude Geldersch regiment en in 't leger in Brussel.

1700

In deze eeuw zien we naar het uiterlijk gerekend een zekere groei. Het aantal inwoners telt nu 300 tegenover 150 in het jaar 1400. Het getal van lidmaten is gegroeid van 54 in 1684 tot 80 in 1708, en 141 in 1722. De leertijd om lidmaat te worden omvatte toen wel een periode van 4-5 jaar. In 1722 wordt onder ds. P. de Roy, mede op last van de classis de zgn. vaste kerkenraad ontbonden, en bestaat dan uit twee ouderlingen en twee diakenen. Bij hun aftreden worden de opvolgers dan uit de lidmaten gekozen. Er wordt een grote nieuwe Bijbel gekocht, daar ds. en voorlezer nu samen met één Bijbel moeten doen ('uyt welke ook door ouderdom eenige blaederen te soeken sijn'). De kosten bedragen 16 gulden (meer dan een maandloon). De oudste afbeelding van de kerk uit ± 1735 toont ons een nog maar gedeeltelijk herbouwde kerk, maar geregeld worden vernieuwingen aangebracht. Een grote verbouwing heeft plaats in 1786; de klokstoel op het dak wordt afgebroken en aan de westzijde verrijst een nieuwe toren met achtkantige houten spits, waarop een kruis en haan. Met de oude lindeboom ervoor, die in 1771 werd gepoot, is dat het beeld van de kerk zoals de ouderen het nog weten.

1800

Met het vervallen van alle 'heerlijke rechten' in de Franse overheersing was de kerkenraad bij het beroepen ook niet meer afhankelijk van de voordracht van de Heer van Gameren, maar de geest van de Franse revolutie die in deze eeuw rondwaarde, deed de kerk van de Reformatie geen goed, en bracht een meer inwendige strijd teweeg. Een groep van 20 lidmaten en hun gezinnen verzoekt in de lente van 1835 om hun namen uit de boeken te doen daar zij zich naar hun schrijven, op grond van Gods Woord, en de formulieren van enigheid, vrijwillig afscheiden. De Afscheiding is ook hier dan een feit geworden. Aan het Straatje wordt in 1870 de geref. kerk gebouwd.

Ds. W. J. Crol gaat in 1839 met emeritaat. In hetzelfde jaar doet ds. Chr. Ie Roy zijn intrede, tot zijn dood toe in 1884 staat hij in Gameren in het ambt. Mede ondertekend door de kerkenraad stelt hij in 1852 een Adres op gericht aan de Tweede Kamer als bezwaar tegen het ontwerp van de wet op het Armbestuur.

In 1853 wordt een Adres gericht aan de Koning als protest tegen de Herstelling der Bisschoppelijke Hiërarchie door de Paus van Rome, hetwelk onze vaderen met opoffering van bloed en leven dachten voor altijd van den Vrijen Nederlandschen bodem verdreven te hebben.

Het inwonertal van ons dorp is in 1850 gegroeid tot 1000. De vernieuwingen die in 1857 plaatshebben betreffen het afbreken en weer opbouwen van de pastorie, schuur, onderwijzerswoning, en het schoolgebouw, voor de som van ƒ 11.589, - . De kerkenraad en het bestuur van gemeente en polder gebruiken hetzelfde vergaderlokaal. Geslachten lang zien we dezelfde namen in besturen. De verdergaande scheiding tussen kerk en staat doet in 1878 een openbare school verrijzen aan de Beemstraat en de school van de kerk vervalt. De Schriftuurlijk bevindelijke prediking is verwaterd geraakt. Er is nog leven in gezelschappen waar minder sprake is van kerkmuren (Dirk van Tuyl, 1845-1935).

Ds. Wolf staat van 1886 tot 1888 in Gameren en gaat dan over naar de geref. gemeente in Serooskerke! In de jaren 1897 en 1898 wordt er door 84 lidmaten openbare belijdenis des geloofs afgelegd, en zes uit Zaltbommel in tegenwoordigheid van de heer Tijssen, evangelist aldaar. Het is bijna evenveel als in de 20 voorgaande jaren! Inmiddels is er een pijporgel in de kerk gebouwd, en het geslacht Van Keulen is nu al een eeuw in de kerk als organist.

1900

Dat de Heere door Zijn Woord en Geest, mensen door de inwendige roeping trekt uit de duisternis tot Zijn wonderbaar Licht, is alleen vanuit Zijn vrije genade te verklaren, In die jaren zijn er in de kerkenraad nog of weer mensen die daar bevindelijk kennis van hebben, maar ook in de gemeente. Van 1902 tot 1913 staat ds. A. Dekker, gekomen van Bergambacht in onze gemeente. Er is een omslag in de prediking. De 'oude waarheid' wordt door hem verkondigd, niet alleen in leer maar ook in leven. Hoog of laag van staat, hij maakt geen onderscheid en spreekt eenieder, zo nodig, persoonlijk aan. De ouderen spraken met grote eerbied en achting over hem, en er mocht weerklank zijn voor deze Woordverkondiging, maar hij heeft ook veel strijd mee moeten maken.

De kerk wordt verbouwd en vergroot. Er wordt onder zijn leiding in 1908 een School met de Bijbel gebouwd en geopend hetgeen ook veel strijd kostte. Bij het overlijden van ouderling Peter van Tuijl G.A.zn. schrijft ds. Dekker o.a. dat de chr. schoolver. een medeoprichter en bestuurslid verliest, dat streed in het voorste gelid der schoolzaak, de kerkenraad een van de Heere geleerd raadsman, de predikant zijn vriend. Psalm 37 : 37! Deze jaren hebben in de middellijke weg toch veel mogen betekenen in onze gemeente. In 1913 volgt ds. Dekker de roeping naar Giessendam. De eerst beroepene predikant, die evenwel bedankte, is ds. P. Zandt van IJsselmuiden.

Ten tijde van ds. J. Bus in 1938 wordt er een nieuwe pastorie gebouwd.

In de oorlogstijd staat ds. J. van den Heuvel in onze gemeente van 1941 tot 1946. Vooral aan het eind van de oorlog is er sprake van oorlogsomstandigheden, daar het front aan de Maas tot stilstand komt en artilleriebeschietingen ook hier verschillende mensenlevens kosten. In de pastorie wordt zodoende zoon Floor in de kelder geboren. Met nog andere gebouwen wordt twaalf dagen voor de bevrijding de kerk, die zoveel eeuwen heeft doorstaan, met springstof opgeblazen.

De herbouwplannen verlopen moeizaam, het besluit valt dat er niet op de oude plaats aan de dijk, maar een paar honderd meter zuidelijk, aan de Del gebouwd zal worden. Ds. Jac. van Dijk heeft er veel aan gedaan. In 1954 is de opening, ds. L. Vroegindeweij, wiens vader hier 50 jaar geleden in weekdiensten voorging, is dan predikant en bedient het Woord de eerste maal uit 1 Koningen 8 : 29a. Wederwaardigheden wisselen zich af. Het Samen op Weg-proces dreigt de Nederlandse Hervormde Kerk op te heffen en haar grondslag te veranderen. Duizend jaar het Woord hier uitgedragen in op- en neergang, het is een werk Gods. '(Maar) de raad des HEEREN bestaat in eeuwigheid; de gedachten Zijns harten van geslacht tot geslacht.'
Met dank voor de gegevens van de heer J. N. A. Groenendijk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen