Torenspitsen-Gemeenteflitsen

Dominicanen

De Grote-of Jacobijnerkerk te Leeuwarden heeft een boeiend verleden. Deze Grote Kerk ontleent haar naam niet aan een heilige, zoals meestal, maar aan de kloosterlingen die de kerk hebben gesticht. De kerk is oorspronkelijk gebouwd door de dominicanen, die ook wel jacobijnen genoemd werden.

Aan de kerk zelf is te zien dat het een oude kloosterkerk is. De kerk heeft geen toren maar een bescheiden dakruiter en geen dwarsschip of hoog oprijzend middenschip. Het is een betrekkelijk eenvoudig gebouw. De kern dateert uit de 14e eeuw. Omstreeks 1500 is de kerk vergroot. Uit die tijd dateren de karakteristieke topgevels aan de zuidzijde.

Van de kloostergebouwen is een gedeelte bewaard gebleven. Het oudste deel dateert nog van voor 1300.

Het klooster werd in 1245 gesticht en was na Utrecht het oudste dominicaner klooster in het land. In 1995 hebben de hervormden samen met de r.-k. Dominicuskerk het zeveneneenhalve eeuwfeest van de stichting herdacht. Een van de hoogtepunten tijdens de feestelijke herdenkingsdag was een lezing van de chr. geref. theoloog prof. dr. H. J. Selderhuis over de reformator Bucer die oorspronkelijk dominicaner monnik was. Prof. Selderhuis liet zien, dat via Bucer bepaalde elementen uit het dominicaanse gedachtegoed, zoals het sterke accent op de prediking, de Reformatie hebben beïnvloed.

In de kerk hebben de dominicanen een boeiend spoor nagelaten. Kort voor de Reformatie hebben zij op de wand een serie apostelfiguren laten schilderen met daarboven in het Nederlands de tekst van de apostolische geloofsbelijdenis. Bij de grote restauratie van de kerk in de jaren '70 zijn de restanten van deze schilderingen weer te voorschijn gekomen. Ze laten de continuïteit zien van het geloof dat de eeuwen door in deze kerk is beleden.

Calvinisten

In 1580 werd in Friesland de Reformatie officieel ingevoerd en de openbare uitoefening van de rooms-katholieke eredienst verboden. Zo'n verbod lijkt nu misschien wat hardhandig, maar Friesland bevond zich in een kritieke fase van de Tachtigjarige Oorlog. Nog in 1586 zouden de Spaanse troepen onder de rook van Leeuwarden de slag bij Boksum winnen en als de dooi niet plotseling was ingevallen, zou Leeuwarden weer Spaans en daarmee rooms zijn geworden.

Nu waren aan 1580 een paar jaren van opmer­kelijke godsdienstvrijheid voorafgegaan. Van 1578 tot 1580 werd de Grote Kerk door beide religies gebruikt. Op zondagen hadden de dominicanen tot 10.00 uur hun diensten en daarna de gereformeerden. Overigens was er in 1566 al een korte periode geweest met gereformeerde predikers, maar daaraan was door de autoriteiten al gauw een eind gemaakt. De geschiedenis van de hervormde gemeente begint dan ook officieel in 1578. De beroemdste predikant uit de beginperiode was een man van nationale bekendheid, de voorzitter van de synode van Dordrecht, ds. Johannes Bogerman die van 1604-1634 in Leeuwarden stond. Er zijn aanwijzingen dat men in Leeuwarden ten tijde van Bogerman, rond 1632, als eerste stad in ons land het orgel voor de begeleiding van de gemeentezang ging gebruiken.

Andere vermaarde voorgangers in de 17e eeuw waren ds. Wilhelmus a Brakel, de zoon van Dirck Gerrits a Brakel die zijn loopbaan als onderwijzer in Leeuwarden begon, en ds. H. Witsius, die later in Utrecht en Leiden stond.

Vorsten

Bij velen is de Grote Kerk vooral bekend als de grafkerk van de Friese Nassaus. Tussen 1588 en 1763 werden hier de leden van de Friese stadhouderlijke familie bijgezet. De Friese Nassaus zijn de rechtstreekse voorouders in mannelijke lijn van ons huidige koningshuis.

Tijdens de Bataafse omwenteling in 1795 is een enorme ravage aangericht en zijn de grafmonumenten onherstelbaar vernield.

Juist 50 jaar geleden, in 1948, is als ereblijk van het Friese volk bij het 50-jarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina de grafruimte in ere hersteld.

De grafkelder bevindt zich in het midden van het koor. Dit is voorzien van gebrandschilderde ramen die op de stadhouders betrekking hebben, terwijl rondom wapenschilden zijn aangebracht voor de vorstelijke personen die hier zijn bijgezet.

Ook heeft een gedeeltelijke reconstructie van de verdwenen grafmonumenten plaatsgevon­den. Zo wordt de herinnering aan de Friese Nassaus op waardige wijze in ere gehouden.

Burgers

Vanouds heeft de kerk een bredere dan alleen kerkelijke functie gehad, zowel stedelijk als-provinciaal.

In onze tijd wordt de tijd voor een groot aantal doeleinden gebruikt. De muziekcultuur met tal van uitvoeringen en concerten neemt daarbij een belangrijke plaats in mede dankzij het schitterende hoofdorgel dat in 1722-1727 gebouwd is door de beroemde Christiaan Muller. Het is een van de mooiste orgels in het land. Naast het hoofdorgel beschikt de kerk over een koororgel en een kabinetorgel.

De kerk wordt ook gebruikt voor tal van herdenkingen, feestelijke bijeenkomsten, vergaderingen en wat niet al. Die activiteiten leveren ook inkomsten op die ertoe bijdragen dat de kerk in stand kan worden gehouden. Een middeleeuwse kerk is een kostbaar, d.w.z. waardevol maar ook duur bezit. Het multifunctioneel gebruik draagt er toe bij dat de Grote Kerk tot in lengte van jaren voor zijn oorspronkelijke bedoeling, als ruimte voor de eredienst, gebruikt kan worden.

Gemeenteleden

De Grote Kerk is het centrum van een actieve gemeente, de wijkgemeente Rondom de Grote Kerk die ± 1400 leden telt en die de binnenstad en enkele aangrenzende wijken omvat.

De gemeente staat in het centrum van het theologische spectrum van de hervormde kerk. In de dienst staat de uitleg van de Heilige Schrift centraal. In de liturgie wordt geput uit de schat aan woorden en muziek die uit de kerk der eeuwen tot ons is gekomen. Ongeveer eens per maand wordt het Heilig Avondmaal gevierd.

Op de zondagavonden vinden in de kerk diensten plaats die een brede lokale functie hebben. Er zijn regelmatig leerdiensten, vespervieringen, diensten van het studentenpastoraat. Friestalige vespers en van tijd tot tijd experimentele diensten die een geheel eigen aantrekkingskracht hebben.

Zo is na meer dan 750 jaar de Grote Kerk nog altijd een plaats in de stad waar mensen op adem komen bij de klare bron van het Evangelie.

Dat de kerk niet mag vastzitten aan het verleden, maar gericht moet zijn op de toekomst, daaraan herinnert het zinvolle kerkzegel van de hervormde gemeente, dat al uit vroege reformatietijd dateert. Voor het eerst komt het voor in 1610.

Het zegel is afgeleid van het wapen van de stad Leeuwarden dat uit een klimmende leeuw bestaat (een zogenaamd sprekend wapen). In het kerkzegel houdt de leeuw een Bijbel vast terwijl het randschrift naar het visioen van Openbaring 5 verwijst: Vicit Leo ille ex tribu luda = Zie de Leeuw, Die uit Juda is heeft overwon-

Bernhard van Haersma Buma, president-kerkvoogd

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen