Gemeentevernieuwing te leren in het buitenland? (1)

Met buitenland wordt in dit verband vooral gedacht aan Amerika en aan Engeland. Immers de verschillende vernieuwingsbewegingen komen uit die landen: Willow Creek bij Chicago, de Alphacursus uit Londen en de onlangs door ds. De Lange aangeprezen Grace Community Church in het Los Angeles gebied (zie de Waarheidsvriend van 2 oktober 1997).

Er valt nog meer te noemen wat uit deze landen wordt aangereikt, hoewel wellicht niet zozeer onder ons. De zgn. 'Torontoblessing' heeft veel beroering veroorzaakt, vooral onder de evangelische groepen. Verder kan elke zondagmorgen via de televisie de dienst in de glazen kathedraal ('Cristalcathedral') van ds. Schuler meegemaakt worden. Deze kathedraal ligt ook in de omgeving van Los Angeles. Allemaal kolossale projecten die op zondag en doordeweek duizenden mensen op de been brengen.

Een recente ervaring

Aangezien ik in beide genoemde landen gewoond heb, blijf je geïnteresseerd in en geboeid door wat er in die landen op kerkelijk terrein gebeurt. Een recente reis naar Amerika gaf mij de mogelijkheid om bestaande indrukken wat meer te nuanceren. Tijdens deze reis werd onder meer de gemeente in Hazlet (New Jersey) van de Hervormde Kerk in Amerika bezocht. Van deze gemeente waren we indertijd lid. Er was intussen 32 jaar overheen gegaan, wat zouden we aantreffen? Over mijn ervaringen in Amerika en in Engeland is overigens een aantal artikelen in de Waarheidsvriend verschenen, resp. in 1966 en in 1971.

Zeer nadrukkelijk was de reis zo gepland dat de dienst op zondagmorgen meegemaakt kon worden. Zo te zien was er niet veel veranderd. Het mooie kerkje met, schat ik, 200 zitplaatsen, lag er nog steeds prachtig bij. De kerk vormt met de bijgebouwen één geheel. Er was zelfs een nieuwe vleugel aangebouwd. Dat zou kunnen wijzen op groei van de gemeente, maar op de parkeerplaats stonden toch niet zoveel auto's.

Bij het binnenkomen word je, zoals gebruikelijk, door de 'ushers' welkom geheten. Het streelt je natuurlijk dat je na zoveel jaren nog herkend wordt. Veel mensen waren er niet en nauwelijks jongeren. Meer dan dertig kerkgangers heb ik niet geteld. Er was ook maar één dienst in plaats van twee in 'onze tijd'. Aan de opzet van de dienst was niet veel veranderd. Nog steeds is de Nederlandse achtergrond van deze kerk in enkele onderdelen van de liturgie duidelijk terug te vinden.

Uiteraard was er een koor. In Amerika hoort dat erbij, zelfs in zeer behoudende kerken. Ik was indertijd lid van het koor dat toen rond de 25 leden telde. Tijdens één van de kerstdiensten werd zelfs het Halleluja-koor uit de Messiah van Handel gezongen. Maar het was nu anders, het koor telde niet meer dan drie leden, dames uiteraard. Wat is er gebeurd?

Na de dienst was er ruimschoots gelegenheid om deze vraag aan de orde te stellen. De gemeente bleek, wat het aantal leden betreft, gehalveerd te zijn in de afgelopen dertig jaar. Met de zondagsschool was het nog droeviger gesteld. Het aantal kinderen was teruggelopen van 250 per zondag naar 30-40. Hoe kan dat, vraag je je af in een land waar de voorbeelden van kerken die groeien als kool voor de hand liggen? Aan het hervormd-zijn kan het niet liggen, want de kerk van ds. Schuler in Los Angeles is ook hervormd. Ook is het gebied niet ontvolkt. Hazlet maakt deel uit van het gigantische woongebied rondom New York en dat is alleen maar groter geworden. Wat is het dan wel?

Het antwoord dat ik kreeg was voor een deel niet zo verrassend. Ook in Amerika is secularisatie geen onbekend verschijnsel. Veelal hebben man en vrouw beiden een betaalde betrekking. Doordeweeks is er dientengevolge nauwelijks tijd beschikbaar voor andere activiteiten en tijdens de weekwisseling moet er nog zoveel gebeuren dat er voor de kerk geen tijd is. Bovendien is er de competitie met de sport en de televisie. Godsdienstige uitzendingen op radio en televisie zijn verder genoegzaam beschikbaar, zelfs doordeweek.

Maar er is meer, werd mij verteld. Behalve dat er geen tijd voor de kerk is, is er ook concurrentie van de zgn. megakerken. Qua omvang zijn ze vergelijkbaar met Willow Creek. Het zijn grote complexen die in allerlei levensbehoeften voorzien. Je kunt er sporten, allerlei lessen volgen, waaronder vermageringskuren, enz. enz. Het zijn eigenlijk een soort christelijke gemeenschappen die op vele plaatsen van de grond komen. Ze hebben veel te bieden en oefenen kennelijk grote aantrekkingskracht uit. Op mijn voorzichtige vraag waarom de Hervormde Kerk in Hazlet niet aan zo'n megakerk begon, werd mij te verstaan gegeven dat zulks niet alleen heel veel geld vraagt, maar ook veel bestuurskwaliteit. Dat laatste punt wordt nog wel eens over het hoofd gezien als bijvoorbeeld Willow Creek tot voorbeeld wordt gesteld. Een megakerk is een 'business' van grote omvang met een omzet van miljoenen dollars, waar een doorsneedominee niet zo gemakkelijk raad mee weet. Maar je kunt er les in krijgen.

Willow Creek en ds. Schuier hebben een gezamenlijke cursus voor het opzetten van een megakerk.

In ieder geval is duidelijk dat de groei van de megakerken voor een deel ten koste gaat van de lokale kerken. Een factor die hierbij een rol speelt is dat het concept van de wijkgemeente in Amerika nauwelijks speelt en ook de gebondenheid aan een denominatie is veel minder sterk dan bij ons. Je gaat naar de kerk die je het meeste aanstaat. Bovendien zijn de Amerikanen zeer mobiel, zonder auto kun je in Amerika nauwelijks leven. Het rijden van enige afstand op de zondag is dan ook geen punt.

Hoe overleeft de gemeente?

Mijn laatste vraag was: 'Hoe overleven jullie met een gehalveerde gemeente? ' Bij het antwoord werd duidelijk waarom er een nieuwe vleugel gebouwd is aan het kerkgebouw.

Vanwege het grote aantal werkende vrouwen is er grote behoefte aan kinderopvang. De hervormde gemeente in Hazlet heeft op deze behoefte ingespeeld en de kindercrèche ('day nursery') is de voornaamste bron van inkomsten geworden en wel zodanig dat de volledige predikantsplaats gehandhaafd kon blijven. Een idee voor onze situatie?

De Rooms-Katholieke Kerk reageert op de concurrentiestrijd met de tijd en met de populaire megakerken op een wijze die bij ons al langer bekend is, maar wellicht een andere achtergrond heeft. Deze kerk houdt op vele plaatsen een dienst op zaterdagmiddag om 17.00 of 18.00 uur. Deze diensten worden steeds meer bezocht ten koste van de diensten op zondag. Later op de middag op zaterdag zijn er immers nog weinig andere concurrerende activiteiten en daar wordt aldus op ingespeeld.

Zijn megakerken winst?

Tegen grote gemeenten is veelal het bezwaar aangevoerd dat de individuele gemeenteleden dreigen verloren te gaan in de massa. Juist in kleinere groepen beleef je het gemeente-zijn met elkaar veel beter en intensiever. Uit deze overweging is indertijd het kleine kerkenplan voortgekomen dat de ontwikkeling van kleinere cellen propageert. Nu kunnen kleinere groepsverbanden ook functioneren binnen een groter geheel, maar een feit blijft dat een gemeenschap in de orde van tienduizend leden een hiërarchisch opgezette organisatie vereist met de nodige mankracht en de onvermijdelijke bureaucratie. Vergeet niet dat een megakerk niet vergelijkbaar is met bijvoorbeeld de gemeente van Putten. Het gaat immers om één kerkgebouw waar alle activiteiten zich afspelen. Zo'n opzet is bij ons haast ondenkbaar. Moet u zich indenken, een dienst met tienduizend mensen. Je zou het bij ons geen kerk meer noemen, afgezien van het feit dat in ons land nauwelijks een plaats te vinden is waar zoiets nog zou kunnen. Maar waarom dan wel in Amerika?

Er is daar, om te beginnen, veel meer ruimte voor massabijeenkomsten dan bij ons. Maar er is meer, op de één of andere manier zijn Amerikanen gevoelig voor wat groot is, wat veel kost en wat succes uitstraalt. Naar mijn mening wordt bij de aanbeveling van projecten, zoals Willow Creek, dit aspect veelal over het hoofd gezien. Het hebben van succes en het behoren bij een succesrijke opzet speelt een belangrijke rol in Amerika. Hierin is nog iets overgebleven van de immigrantenmentaliteit. Met weinig beginnen en het daarmee tot de top brengen is nog steeds een gangbaar ideaal dat ook de kerken niet voorbijgaat. Om daar iets van te proeven zal ik u een ervaring doorgeven die ik opdeed toen ik in New York werkzaam was.

Op een bepaald moment kwam in een gesprek met een collega Billy Graham ter sprake. Ik was blij verrast over het enthousiasme waarmee mijn collega over hem sprak. Vervolgens bracht ik de boodschap van Graham ter sprake, maar daar bleek mijn collega, tot mijn verbazing, niets van te moeten hebben. Maar waarom dan dat enthousiasme? Omdat Billy Graham een man met succes is. Hij heeft toch een miljoenenorganisatie opgebouwd? 'He made it'. Ja, zo'n reactie zul je bij ons toch niet zo gauw meemaken.

Ook op mijn laatste reis kwam ik zo'n typisch Amerikaans trekje tegen. In een dienst van een presbyteriaanse kerk in Califomië hield een dame de preek omdat het vrouwenzondag was en de vrouwenvereniging voor die dag een voorganger mag uitnodigen. Ze werd geïntroduceerd door de plaatselijke predikant en die vertelde dat de prediker van die morgen de voorzitter was van wat wij zouden noemen een ring van vrouwenverenigingen in Califomië en dat zij bovendien een eigen zaak had die zij met veel succes leidde. Later bleek mij dat dit laatste ook op de gedrukte liturgie stond. Dus hier weer: 'She made it', iemand die succes geboekt heeft. Zouden wij toch niet doen, denk ik.

Succes roept succes op

De grote nadruk die in Amerika gelegd wordt op het stijgen op de maatschappelijke ladder heeft tot gevolg dat er een algemene tendens is om je te scharen bij diegenen die het 'gemaakt' hebben. Daar komt nog bij dat de media, met name de televisie, het potentieel bieden om in een betrekkelijk korte tijd grote sommen geld te vergaren, zodra een project enige bekendheid krijgt. Amerika is een zeer groot land en de televisie komt overal. Om de mediadrempel te overschrijden moet je groot zijn en zo gaan groot en succes hand in hand. Projecten zoals Willow Creek, Crystal Cathedral en Grace Community kunnen niet los gezien worden van de Amerikaanse succescultuur. De vraag is of dat wel voldoende gebeurt en wat er overblijft als je het culturele element elimineert.

In het gesprek dat ik had met de predikant van de Hervormde Kerk in Hazlet, voor wie het echt zwoegen is om het kerkelijk bedrijf gaande te houden, zei hij dat Amerika een jong land is en in vele opzichten nog door ervaringen heen moet die wij in Europa al achter de rug hebben. Hij vergeleek de megakerken in Amerika met de bouw van kathedralen in Europa in de Middeleeuwen. Bouw van grote kerken past kennelijk in een bepaalde fase van de kerkgeschiedenis. Een interessante gedachte die tot nadenken stemt. Nieuwe megakerken passen in ieder geval niet meer in het Europese landschap. Valt er dan nog wel iets te leren in Amerika? Over deze vraag en over de situatie in Engeland gaat het volgende artikel.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen