Boekbespreking

Als hoogleraar geschiedenis in New York geeft mevr. Jo Ann Kay McNamara verhalenderwijs een diepgaande beschrijving van maar liefst twintig eeuwen katholieke zusters - nonnen - in de westerse wereld. De oorspronkelijke doelstelling van een eendelig geschiedenisboek, bestemd voor een breed, ontwikkeld publiek dat het katholieke zusterschap eindelijk een duidelijke historische identiteit zou geven, heeft het gehaald. De titel 'Zusters ten strijde' werd verkozen boven 'Viriele vrouwen' en 'Bruiden van Christus'. De titel is een aangepaste militaire metafoor. Ascese (militaire training), zelfbeheersing, gehoorzaamheid en zelfopoffering zijn de deugd van een soldaat. Nonnen vormen als soldaten van Christus nog steeds een deel van het christelijke leger: 'Met sluier en schapulier als uniform en gewapend met gebeden en barmhartige werken hebben vrouwen altijd in de voorste gelederen van de veldslagen van hun religie gestreden' (pag. 7). Verenigd in een lange strijd, niet alleen tegen de vijanden van hun religie, maar ook tegen de elementen binnen die religie. Na een inleiding over 'kuisheid en vrouwelijke identiteit' volgen: I. Het Romeinse rijk II. De vroege Middeleeuwen III. De late Middeleeuwen IV. De Nieuwe Tijd en V. De Nieuwste Tijd. De inleiding maakt duidelijk dat de klerikale hiërarchie geen vrouwen binnen haar gelederen toeliet. Om aan Christus' verlossende missie deel te kunnen nemen, moest een alternatieve spiritualiteit ontwikkeld worden die gebaseerd was op profetie en mystiek of op de navolging van Christus door middel van liefdadige werken. Religieuze vrouwen stonden altijd tussen leken en een klerikale status in.

In deel I is vooral de inzet 'Het apostolische leven' van wezenlijk belang (19-41). Weliswaar getuigde een vrouw na Jezus' opstanding dat zij Hem gesproken had, maar ik lees nergens in het evangelie dat zij de titel 'apostel van de apostelen' verwierf. Zoals ik evenmin van de Samaritaanse vrouw lees dat zij de eerste apostel was die Jezus uitzond, al mocht zij wel een evangeliste zijn. Het latere ideaal van syneisactisme - vrouwen en mannen die kuis samenleefden zonder rekening te hoeven houden met sekseverschillen - wordt het radicaalste sociale concept genoemd dat het christendom ooit heeft voortgebracht. Het evangelie onthult de syneisactische aard van het apostolische leven, maar het geeft niet aan of Jezus hieromtrent instructies heeft gegeven. De aard van de verhouding tussen de geslachten ontlokte tijdens de eerste generatie menige discussie. In elk geval was de snelle verbreiding van het christendom onmogelijk geweest zonder het actieve apostolaat van veel mannen én vrouwen. Paulus overstemde met zijn 'donderende stem' (? V.Sl.), maar noemde tal van vrouwen met veel waardering. De diacones heeft zeer oude wortels, terwijl Maria en Martha model staan voor de dubbele rol van mystica en dienares. In later tijd combineerde het kluizenaarsideaal Maria's contemplatieve leven met Martha's liefdadigheid. Verhelderend zijn de gegevens over de 'orde' van de weduwen en over de huiskerken. Het afstand doen van seksualiteit was de sleutel tot de nieuwe tijd. Maagdelijkheid 'bevorderde' mannelijkheid. Aan het eind van het eerste hoofdstuk staat in de boeiende bijdrage 'De discipline van de woestijn', de ascese centraal.

In deel II over de vroege Middeleeuwen werd mijn aandacht vooral getrokken door 'De kracht van het gebed' en 'De wereld, het vlees en de duivel' én in deel III over de late Middeleeuwen door 'In navolging van Christus'. Het wel en wee van het kloosterleven wordt nabij gebracht en kan ook reformatorische christenen helpen om zich een objectieve mening te vormen.

Kritische noties behoeven daarbij allerminst verzwegen te worden. Een sprekend citaat (pag. 118): 'Conflicten werden opgelost in het koor, waar ook de liefde voor elkaar werd versterkt; ondanks alle irritaties hield men van elkaar binnen het klooster. Het succes van een kloostergemeenschap hing af van de capaciteit van de leidster om de individuele leden tot een harmonieuze zusterschap te smeden. De kloosterliturgie ontwikkelde zich tot een soort spirituele discipline die zelfs de meest excentrieke ziel transformeerde tot een getrainde soldaat. Het continue zingen van psalmen in een strak uitgewerkte volgorde vormde het middelpunt van het dagelijks leven (curs. V. SI.). De belangrijkste activiteit in het klooster was het gebed; hierdoor werden zowel vrouwen als mannen voortdurend in beslag genomen.

Deel IV De Nieuwe Tijd zet in met Reguliere levens, gevolgd door Verdedigers van het geloof. Voorzover ik kan beoordelen getuigen ook deze bijdragen van studiezin. De confrontatie met Luther, de protestanten en de Reformatie kreeg zijn weerslag op het kloosterleven, terwijl de Contrareformatie zich fel verzette. De geschiedschrijving gaat hier tot en met de achttiende eeuw.

Deel V De Nieuwste Tijd over de negentiende en twintigste eeuw zet in met Cultuurstrijd, ge­volgd door Het vrouwelijk apostolaat. 'Negentiende-eeuwse nonnen kwamen niet alleen zelf uit het klooster naar buiten, zij openden de kerk ook voor de buitenwereld. Zusters in het onderwijs en de verpleging waren vaak het eerste echte contact dat mensen hadden met de kerk' (pag. 562). Ziekenzorg is een heel oud apostolaat voor vrouwen. Tal van congregaties van kloosterzusters waren met hart en ziel bij de gezondheidszorg betrokken. Aan het einde van de twintigste eeuw blijven de vrouwelijke gaven voor het leggen van onderlinge verbanden, voor onderhandelen en voor zorg onmisbaar (pag. 572). De schrijfster ziet de huidige man-vrouw-verhouding als een syneisactische verhouding, die aan de machtsverhouding tussen mannen en vrouwen ontstijgt. De katholieke geestelijkheid blijft volgens haar over als laatste vrouwloze domein. In haar Besluit Op weg naar het derde millennium poogt de schrijfster een blik in de toekomst te slaan. Het aantal kloosterlingen daalt nog steeds. Moderne nonnen zijn ook nu bereid tot gehoorzaamheid aan God, maar ze zijn minder bereid te accepteren dat de paus en de rest van de mannelijke hiërarchie voor God spreken. Het ziet ernaar uit dat er, in elk geval voor de vrou­wen die niet een contemplatief leven zoeken maar zich tot het apostolaat geroepen voelen, een heel nieuw type regel moet worden ontworpen (pag. 584).

Dit standaardwerk over kloosterzusters heeft aangetoond dat het christendom altijd op het gebed en de diensten van toegewijde vrouwen heeft gesteund. Ik zou dat willen onderstrepen, maar dan niet alleen gericht op het rooms-katholicisme, maar ook gericht op het protestantisme. Ik sluit me aan bij de slotwoorden van de schrijfster, met een kleine wijziging door niet alleen met vrouwen te beginnen, maar door met vrouwen en mannen te beginnen. Dan mogen hier de vrouwen gerust voorgaan: 'Vrouwen (en mannen, V. SI.) uit alle culturen zullen hun plaats innemen in de lange rij van strijders die waardigheid en zelfstandigheid gevonden hebben in hun toewijding aan God en aan hun naaste, een nobel doel in het leven en een heilzame erfenis in de dood'. Niet ziende op onze werken als verdienste, maar op Christus' genadewerken. Hij is in leven, sterven en erven vrouwen en mannen voorgegaan. In Hem worden broeders en zusters ten strijde geroepen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen