Boekbespreking

Isaac da Costa en Willem de Clerq zijn twee bekende namen uit de kring van het Réveil. Deze geestelijke opwekkingsbeweging, die in verschillende delen van Europa in de vorige eeuw een vernieuwing beoogde van kerkelijk en geestelijk leven was het klimaat waarin karakteristieke persoonlijkheden van groot belang waren. O. W Dubois heeft aan de hand van de briefwisseling van deze twee centrale figuren een indruk gegeven van een vriendschap die een goede spiegel geeft van het tijdsbeeld waarbij duidelijk wordt dat Réveil en Romantiek als geestesstromingen geen vreemden van elkaar waren. De romantische vriendschap tussen deze twee, in veel opzichten toch wel ongelijke, persoonlijkheden kende een grote gevoeligheid, die vaak echter ook door overgevoeligheid geproblematiseerd raakte. Da Costa, de begaafde literator, die echter maatschappelijk toch min of meer een randfiguur was, mede dankzij zijn uitgesproken kritiek op de tijdgeest, en De Clerq, die maatschappelijk een riante loopbaan kende, hebben een zeer uitgebreide correspondentie gevoerd, die door Dubois is onderzocht en die een schat aan gegevens opgeleverd heeft, zowel voor beider biografieën als voor het tijdsbeeld van de negentiende eeuw.

Wie de bewogen geschiedenis van de vriendschap leest, wordt getroffen door de (over)gevoeligheid die uit de toon van de brieven valt op te merken.

De indruk bestaat dat die soms ten koste ging van een gezonde nuchterheid, die voor een goede vriendschap op zijn tijd niet ondienstig is. Regelmatig is er sprake van vriendschappelijke huisbijeenkomsten, die aanvankelijk prettig verliepen, maar door allerlei persoonlijke geraaktheid toch ontaardden in een conflict. Rond een figuur als Laatsman, met zijn subjectivistische lijdelijke vroomheid, die grote indruk maakte op De Clerq en andere réveilfiguren, maar niet zozeer op Da Costa, kwam er spanning in de vriendschap, maar meer nog naar aanleiding van de grote invloed die Kohlbrugge op De Clerq had. De wijze waarop de geestelijke invloed van Kohlbrugge op De Clerq getekend wordt, heeft toch iets schokkends. De vraag rees bij mij, toen ik het relaas van deze relatie las, of er wel altijd duidelijk was, wat er op het conto van het dominante, kennelijk niet altijd zo prettige, karakter van Kohlbrugge te schrijven was, en wat de werkelijke zegen van de Geest was in de onderlinge beïnvloeding. In ieder geval was Kohlbrugge in de vriendschap van de beide hoofdpersonen van dit boek een duidelijke splijtzwam. De Clerq raakte min of meer in de verdrukking tussen twee dominante persoonlijkheden, Da Costa en de predikant van Elberfeld.

De wijze waarop dat in deze studie duidelijk wordt heeft iets aangrijpends, eigenlijk ook iets tragisch. Toch, zo laat Dubois zien, bleef het bijzondere dat boven het romantische vriendschapspatroon uitsteeg, dat het een vriendschap in Christus was, die nochtans de spanningen en gevoeligheden oversteeg. Dubois laat door alles heen zien dat de vriendschap tussen Da Costa en De Clerq toch een verbondenheid was waarbij Christus het fundament en de Derde van hun vriendschapsband was en bleef, ondanks de crises die de vriendschap doormaakte.

Dubois heeft op basis van een grote hoeveelheid gegevens, meer dan drieduizend brieven, een eerlijk en intiem beeld getekend waardoor niet alleen de biografie deze twee belangrijke hoofdpersonen van het Réveil, maar ook het tijdsbeeld van de romantische negentiende eeuw verrijkt is. Zijn studie is een goed leesbaar boek geworden, waarin de lezer een echte ontmoeting heeft met de hoofdpersonen, en soms meer dan dat, wellicht ook iets van de zielenvriendschap in Christus mee kan maken. Wie het leest zal er geen spijt van krijgen, maar er leerzame en gezegende uren aan kunnen beleven. Van harte aanbevolen!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen