De religieuze achtergrond van het Jeruzalem syndroom

Jaren geleden was ik een avond te gast bij de Nederlandse ambassadeur in Israel, toen nog woonachtig in Jeruzalem. Zijn echtgenote vertelde het ene na het andere verhaal over jongeren en ouderen uit Nederland, die kort na aankomst in Jeruzalem psychisch in de problemen kwamen en bij haar om hulp aanklopten. Ze hadden gedacht dat Jeruzalem een heilige stad was, met louter heiligdommen en vrome mensen. Het bleek echter een stad te zijn met reclameborden voor coca cola, disco's, dancings, ruziënde mensen en zoveel andere zaken, die een stad tot een gewone, wereldse stad maken.

Met een schok ontdekken bezoekers, dat het allemaal niet zo heilig is en toegaat als men had gedacht. Mensen, die daarover in de knoop raken, hebben echter nog niet, of niet altijd een Jeruzalem syndroom. Dat veel voorkomende verschijnsel heeft weliswaar ook met dat hooggespannen verwachtingspatroon te maken. Maar dan zo, dat wanneer men vaste voet zet in Jeruzalem en men oog in oog staat met de 'heilige' stad, het water van hun geest buiten de oevers gaat treden. De hooggespannen verwachting maakt de geest overspannen.

Mensen raken geëxalteerd, vloeien emotioneel door en komen tot vreemd, soms heel buitensporig gedrag. Ook andere 'bedevaartsoorden', zoals Lourdes, Fatima en Mekka, kennen dit verschijnsel. Maar het geldt wel heel specifiek Jeruzalem.

Kfar Shaul

Ik kwam met dit verschijnsel van heel nabij in aanraking door mijn voorzitterschap van de Stichting Werkgroep Kfar Shaul, een werkgroep, die het mogelijk heeft gemaakt dat met geldelijke steun uit Nederland een psychiatrisch ziekenhuis van die naam in Jeruzalem werd gerenoveerd en werd omgevormd tot een intussen wereldwijd bekend ziekenhuis. Daar zijn de afgelopen jaren veel patiënten met het Jeruzalem syndroom opgevangen. De voormalige directeur van Kfar Shaul, de psychiater dr. Yair Carlos Bar-El, maakte een speciale studie van dit syndroom. Het is een verschijnsel met een religieuze achtergrond, voornamelijk voorkomend, zegt hij, bij protestanten. Toch komt het ook bij Joden voor. In hun religieuze waan gaan die zich dan soms identificeren met Oudtestamentische figuren, bij voorkeur met een koning of een profeet. Dat het verschijnsel vooral bij protestanten voorkomt verklaart Bar-El uit het feit, dat zij, meer dan rooms katholieken, een persoonlijke band met God hebben maar ook een vrije omgang hebben met de Bijbel. Ze komen de elementen van hun geloof, die ze uit de Bijbel kennen, bijna tastbaar tegen in Jeruzalem, zodat hun geloofsbeleving soms overbelast wordt. Wanneer zij zich in hun godsdienstige waan dan gaan identificeren met bijbelse figuren, gaat het vaak om Jezus of Maria. Enige jaren geleden was er bijvoorbeeld sprake van een flink aantal Maria's, die schijnzwanger waren van de Messias.

Gedrag

Sommigen komen bij het aanschouwen van historische plekken tot heel buitensporig gedrag. Psychiaters spreken van obsessief-compulsieve gedragsstoornissen, vrij vertaald: gedrag gebaseerd op een drang, die uit obsessie voortkomt. Bijvoorbeeld iemand, die dagelijks zeven maal om de Burcht Sion wandelde, in de overtuiging dat de muren het zouden begeven. Of iemand begint onder het zingen van psalmen of geestelijke liederen aan een eenmansprocessie. Sommigen slaan ook, op de meest onmogelijke tijden en plaatsen en in de meest vreemde uitdossing aan het preken. Men waant zich dan een profeet of een apostel of men waant zich de Messias zelf. Men kan iemand tegen komen met een kroon op het hoofd, in de waan dat hij koning David is. Soms heeft gedrag overigens geen 'bijbelse' kenmerken, zoals de jongedame, die naakt ging dansen bij de Klaagmuur, omdat ze 'Koningin van de Nacht' meende te zijn.

Op mensen, die dit waarnemen, kan zulk gedrag soms zelfs blasfemisch overkomen. Soms is het misdadig. In 1969 bijvoorbeeld stak een jonge Australiër, Denis Michael Rohan, de El Aqsamoskee in brand ter voorbereiding van de wederkomst van Christus.

Het Jeruzalemsyndroom kan al binnen een week, bijvoorbeeld binnen een groepsreis, toestaan. Het wordt door omstanders niet altijd direct ontdekt, omdat de patient want dat is hij of zij - psychisch verschillende fasen doorloopt, gepaard ook met lichamelijke klachten of verschijnselen, met als uiterste soms een vorm van pure razernij of geëxalteerdheid.

Toekomst

Psychiaters vrezen nu, dat 'veel verlichte geesten met onvoorspelbaar gedrag' het einde van het tweede millennium in Israel zullen vieren. Dat moet inderdaad niet uitgesloten worden geacht. Nu het jaar 2000 dichterbij komt, wordt bij velen de eindtijdverw achting sterker; al moet hierbij worden aangetekend, dat in de geschiedenis de eindtijdverwachting vaak meer werd aangewakkerd bij grote rampen of historische gebeurtenissen dan bij een jaar met een specifiek jaartal (bijvoorbeeld het jaar 1000). Maar feit is, dat velen zich door het magische jaartal 2000 zullen laten sturen met betrekking tot hun verwachting aangaande het einde. En dan komt Jeruzalem in beeld. Wanneer de Bijbel over de eindtijd spreekt worden immers de beelden ook ontleend aan Jeruzalem - bijvoorbeeld het Nieuwe Jeruzalem, dat neerdaalt uit de hemel, Openb. 21:2, 10 - en wordt ook heel concreet over de Olijfberg gesproken. Daarom nestelden zich de tijden door tot op vandaag ook mensen om de Olijfberg om hun verwachting daar te beleven. Soms was en is ook hier sprake van vreemd gedrag. Men komt op de Olijfberg soms heel exotische kostgangers tegen. Rondom Jeruzalen - verklaarde de psychiater van Kfar Shaul enkele jaren geleden - lopen mensen rond, gekleed in dierenvellen en wachtend op het einde van de geschiedenis. Ze wonen in bossen, slapen in kuilen en voeden zich met wat de natuur hun biedt. Men spreekt op dit moment in Jeruzalem verder al over 'eindtijdtoeristen'. Ik las het heel concreet zo: Jeruzalem is een magneet voor allerlei manische typen, en de autoriteiten leggen zich daarbij neer. Er zijn sowieso veel mensen die denken dat heel Jeruzalen één groot gekkenhuis is.'
Ook met betrekking tot de eindtijdverwachting is te verwachten dat teleurstelling tot een psychische schok zal kunnen leiden, gepaard gaande met diepe depressiviteit.

Nuchter

Weest nuchter en waakt, zegt de Bijbel. Daarmee wordt geëxalteerde eindtijdverwachting de pas afgesneden. Intussen valt niet weg te poetsen, dat de Bijbel op vele plaatsen over Jeruzalem spreekt, zowel aards als hemels. Een feit is, dat wie bij zijn of haar Bijbel leeft, altijd weer - zo vergaat het althans ook ondergetekende - de bekoring ondergaat, die er van Jeruzalem, stad van de (uiteindelijke) vrede uitgaat. Die bekoring heeft te maken met het verleden, het heden en de toekomst. Jeruzalem was de stad van koning David, het hart van Israel, maar ook de stad, waar Jezus Grote Dingen deed. Jeruzalem is vandaag echter ook gewoon een wereldse stad, met alle wereldse evenementen, die men zich kan voorstellen. En de bewoners van Jeruzalem zijn geen heiligen. Bijbelse eindtijdverwachting richt zich dan ook niet op een stad maar op een Persoon, op Jezus Christus die komt. En was het niet een Samaritaanse vrouw, die van Jezus te horen kreeg, dat voor het gebed niet de plaats, Jeruzalem of Samaria, doorslaggevend is, maar dat Degene tot Wie gebeden wordt centraal staat? Nuchter blijven!

Dit artikel werd eerder geplaatst in het Friesch Dagblad van 22 augustus

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen