Onder de druk van het verenigingsproces

Herstructurering van de kerkelijke opleiding

Diep ingrijpend noemt dr. W Verboom in bijgaande kolom de grote veranderingen, die ophanden zijn in de opleiding van aanstaande predikanten. Zelf onthoudt hij zich van commentaar, omdat hij te nauw betrokken is bij deze veranderingen, met name vanwege het verdwijnen van de kerkelijke opleiding in Leiden, waar hij docent is.

Het zal duidelijk zijn, dat bij allerlei beoordelingen persoonlijke motieven een rol zullen en kunnen spelen. Gedwongen beëindiging van een functie op een locatie, waar men ooit als docent werd benoemd, waar men 'ja' tegen heeft gezegd en waar men zich metterwoon heeft gevestigd, kan veel pijn voor betrokkenen met zich meebrengen. Dezer dagen ontmoette ik de Utrechtse docent dr. W J. van Asselt, die nog maar kort geleden een benoeming als hoogleraar in Kampen kreeg en daar bij nader inzien toch voor bedankte. Nu het voorstel er ligt, dat ook 'Kampen' dicht gaat, is hij de dans nog net ontsprongen.

Voor de Leidse docenten is door het hervormd moderamen al aangekondigd, dat voor hen een andere functie zal worden gezocht. Zulks valt gemakkelijker te stellen dan in te vullen, gezien het feit, dat aan de onderscheiden faculteiten (uiteraard) dezelfde vakken worden gedoceerd. Moeten betrokkenen dan, om geen doublures te.krijgen, van 'vak' veranderen? Zal dit geen verlies van specifieke kwaliteit betekenen?

Bovendien heeft elke theologische faculteit een specifieke, historisch gegroeide traditie en eigenheid. Kunnen die traditie en eigenheid zomaar opeens worden losgelaten of dooreen worden gemengd, zonder de opleiding schade te doen? Laten bijvoorbeeld Leiden en Utrecht zich zo maar integreren? Ik stel het vragenderwijs, omdat hier enorm veel vragen rijzen. Het moet toch eigenlijk onverklaarbaar worden geacht, dat uitgerekend de Leidse faculteit, die enkele jaren geleden in wetenschappelijk opzicht bij 'het onderzoek Oberman' het hoogst scoorde (cijfer 9), nu moet verdwijnen. Hier kan worden tegengeworpen, dat de staatsfaculteit aldaar blijft bestaan, maar zal die nog studenten trekken wanneer de kerkelijke opleiding verdwijnt? Dr. W. Verboom spreekt van een sterfhuisconstructie.

Duplex of simplex

Al deze vragen zijn objectief te stellen. Daar komt nog bij, dat voor de éne kerkelijke opleiding, die wordt beoogd vanwege de toekomstige verenigde kerk, toch een tweesporenbeleid wordt gevoerd. Enerzijds de duplex ordo - gedeeltelijk staatsopleiding, gedeeltelijk vanuit de kerk - in Utrecht en Groningen, anderzijds een simplex ordo (alleen vanuit de kerk) voor de VU en Kampen, die in één nieuwe constructie verder moeten gaan. Dat kan toch alleen verklaard worden uit het feit, dat men beide tradities, de hervormde en de gereformeerde, niet zomaar kan opgeven? Hier speelt kennelijk het historisch gegroeide wel een rol, terwijl dat in de verdere concretisering van de plannen - met name in de opheffing van Leiden en Kampen - geen rol speelt. Heeft Kampen niet de oudste papieren in de Gereformeerde Kerken? En Leiden heeft toch de oudste papieren in de hervormde traditie? Waarom moet bovendien de hele opleiding zo ongeveer naar de zozeer geseculariseerde Randstad, in de bredere zin gemeten?

Als we dan bovendien nog bedenken, dat deze hele operatie zijn beslag lijkt te moeten krijgen voor 1 januari 2000, mogen we ons afvragen of dit zonder schade aan personen maar ook aan het theologisch onderwijs zelf mogelijk zal zijn.

Pressie

Ongetwijfeld staan al deze veranderingen, die nu worden voorgesteld, tegen de achtergrond van de druk, die door de overheid wordt uitgeoefend. Is het (inderdaad) niet een grote luxe, dat Nederland voor de twee grotere, maar intussen wel sterk inkrimpende protestantse kerken in totaal zes theologische faculteiten rijk is? Die vraag is een aantal jaren geleden door minister J. Ritzen al op tafel gelegd. Is dat economisch nog verantwoord te noemen? Maar niet minder staat deze herstructurerering tegen de achtergrond en onder de druk van het Samen op Weg-proces. Ook hier vallen intussen weer beslissingen, die vooruit lopen op het verenigingsbesluit van de kerken, dat nog genomen moet worden. Is dat verantwoord?

Zeggen we dit uit vooringenomenheid? We spraken hierover met prof. dr. P. Zonderwijk, voorzitter van de Commissie voor het Theologisch Wetenschappelijk Onderwijs (TWO). Deze toonde zich zeer ongelukkig met de voorstellen en noemde ook het element van pressie vanwege SoW.

Voor de Commissie TWO was de optie: Leiden, Utrecht en Kampen. Het heeft er de schijn van, aldus de voorzitter van TWO, dat vooral de Lutheranen hier een blokkade opwerpen, omdat ze het liefst in Amsterdam blijven en verbonden willen zijn met de VU. Uit kerkpolitieke overwegingen in het kader van het Samen op Weg-proces - zegt prof. Zonderwijk - heeft men, 'om de lutheranen en de VU te gerieven', ervoor gekozen dat Leiden en Kampen dicht gaan. En dat terwijl Kampen een aantal studenten heeft, dat het dubbele is van het aantal aan de VU en Leiden wetenschappelijk het hoogst scoort met zeer gekwalificeerde docenten. Maar bovendien, wanneer de voorstellen, die nu voorliggen, worden aangenomen, zal de uitvoering ervan ettelijke miljoenen guldens meer zal kosten dan wanneer men de weg zou volgen, die TWO wil.

Wat Leiden betreft vraagt prof. Zonderwijk zich af waarom een faculteit wordt prijs gegeven, die ooit als eerste faculteit der godgeleerdheid door Willem van Oranje in dit land is gesticht. Over historisch besef gesproken! Alles wat in de voorstellen, die nu voorliggen, aan de orde is, weegt niet op tegen wat in het voorstel van TWO wordt beoogd, aldus de voorzitter.

Identiteit

We zouden onvolledig zijn wanneer we hier uitsluitend aandacht zouden geven aan de structuur van het toekomstige theologisch wetenschappelijk onderwijs. Het gaat niet aan louter wetenschappelijke criteria te noemen. Uiteindelijk gaat het in het theologisch onderwijs, dat van de kerken uitgaat, toch vooral om de opleiding van de aanstaande dienaren des Woords. Daarbij is het inhoudelijke het meest wezenlijke: Theologie met het oog op de prediking van het Woord.

We realiseren ons daarbij zeer wel, dat geen enkele faculteit integraal gereformeerd (meer) is. Leiden is jarenlang niet de meest rechtzinnige faculteit geweest, al moet worden gezegd, dat er de afgelopen tijd een zekere opschuiving heeft plaats gevonden. We zijn ook dankbaar voor de full-time functie van dr. W. Verboom aldaar (deels voor de kerk, deels voor de Gereformeerde Bond). Hoe moet ook deze functie worden verplaatst?

De faculteit in Utrecht is ook geen 'gereformeerde' faculteit. Deze faculteit, waar vanouds hervormde gereformeerde studenten hun opleiding volgen, blijft overigens begrijpelijkerwijs geheel buiten schot in de voorgestelde herstructurering.

De opleidingen van de Gereformeerde Kerken hebben hun specifiek gereformeerd karakter in de loop der jaren meer en meer prijs gegeven. Dat geldt vooral de VU, die al jarenlang een voortrekkersrol speelt in 'moderne' richting. Gezien het feit, dat nu wordt voorgesteld de opleidingen te concentreren op drie locaties en dat de 'VU daarin een centrale plaats inneemt, is er zeker ook wat het inhoudelijke betreft reden om bezorgd te zijn, liever om kritisch te reageren op deze voorstellen. De VU heeft namelijk niet alleen haar vroegere gereformeerde karakter verloren, ze timmert van tijd tot tijd spraakmakend aan de weg als het gaat om niet-gereformeerde theologie. Het mag een open deur lijken als we hier nog eens de naam van de (nu emeritus-)hoogleraar H. M. Kuitert noemen. Feit is echter, dat zijn laatste boek over Jezus de bezegeling is van een negentiende eeuwse vrijzinnige theologie, waartoe hij al jaren geleden de aanzetten gaf en waarin hij vanuit de VU uitdagend leidinggevend is geweest naar buiten al was en is er ook de kritische tegenstem. Maar hij was daarin niet de enige. Velen reageren vandaag geschokt op zijn laatste publicatie. Hoe zal straks de VU dan ook een plaats hebben in de opleiding van hervormde predikanten? Zit achter het uitdagend theologiseren van Kuitert niet een attitude bij de theologisch op drift geraakte nazaten van de Doleantie, die daarin tot uitdrukking komt, dat gewijzigde inzichten even massief worden uitgedragen als vroeger met de (neo-)gereformeerde theologische inzichten het geval was?

Ook Kampen is van de gereformeerde koers afgeraakt. Men denke aan de visie van C. J. den Heyer over de Verzoening. Recent werden we ook getroffen door wat prof. dr. Auke Jelsma bij zijn afscheid als kerkhistoricus in Kampen zei, namelijk dat de waarheid niet alleen aan het christendom is voorbehouden: de mystiek vormt de verbinding tussen de religies. Maar de VU nam, als gezegd, wel het voortouw in de ontwikkelingen. Prof. dr. C. van Leeuwen, de emeritus hoogleraar Nieuwe Testament in Utrecht, zei dezer dagen ter gelegenheid van zijn vijftigjarig ambtsjubileum, dat in de Hervormde Kerk de vrijzinnigheid afnam en in de gereformeerde kerken 'omgekeerd evenredig (is) gegroeid'. Daarom hebben we, met het oog op de gemeente en de opleiding van de dienaren des Woords ten dienste van de gemeenten, behalve over de herstructurering van het theologisch onderwijs in structurele zin, diepe zorg over het inhoudelijke van de opleiding. Die zorg is mede ingegeven door het feit, dat kennelijk 'uit kerkpolitieke overwegingen', zoals het hervormd moderamen heeft toegegeven, vooral de VU moest worden gespaard.

Verantwoordelijkheid

Tenslotte nog één opmerking. Recent gaf het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond een brief uit, waarin werd gestimuleerd tot promotiestudie. Dat onderstrepen we ook hier nog eens. We hebben dringend behoefte aan doctores, die de kerk naar Schrift en belijdenis willen dienen. Daarom mag er wel gebed in de gemeenten zijn voor de opleiding van de aanstaande dienaren des Woords, hoe de weg van de kerk ook zal zijn. Met de (rechte) prediking staat of valt de gemeente. Prof. dr. J. Severijn, de vroegere voorzitter van de Gereformeerde Bond, zei kort voor zijn heengaan tot de leden van het toenmalige hoofdbestuur, dat er geen dag voorbij was gegaan zonder dat hij gebeden had voor de opleiding van de dienaren des Woords. Wordt dat vandaag maar niet al te vaak vergeten? Bidt en werkt, ook in dezen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen