Moderne mystiek en bijbelse bevinding

Dat 'ervaring' momenteel allerwege aan de orde is zeggen we in deze kolommen niet voor het eerst. Het begrip spiritualiteit wordt vandaag veelvuldig genoemd. Het is nog niet zo lang geleden, dat een maatschappijkritische theologie en prediking opgeld deden. Het ging daarin om de structuren van de samenleving. Daarin schuilde het kwaad. Structuren moesten daarom worden veranderd, desnoods met revolutionair geweld. Van die theologie is weinig meer te merken. Van de weeromstuit gaat het nu om ervaring, om spiritualiteit. De vraag is of het dan om bijbelse spiritualiteit gaat. Er zou hier breed te citeren zijn. De moderne Duitse theologe Dorothee Sölle, die zich sinds jaar en dag met maatschappij-kritische theologie heeft bezig gehouden, heeft nu, naar eigen zeggen haar 'magnus opus', haar levenswerk geschreven. Dat draagt de titel 'Mystiek en verzet'. Sinds 'de linkse intelligentsia' , zegt zij, een tweede huis heeft in het Italiaanse Toscane en zich daar 'kostelijk vermaakt', zijn haar vroegere linkse bondgenoten 'er beroerder aan toe dan de kerk'. Daarom heeft ze de steven gewend: 'Om te komen tot een wereld, waarin voor iedereen plaats is hebben we zowel mystiek als verzet nodig'.

Ik noem echter ook twee voorbeelden dichter bij huis. Prof. dr. A(uke) Jelsma zei bij zijn afscheid als kerkhistoricus aan de Universiteit Kampen, dat de waarheid te groot is dan dat ze alleen door het christendom is te omvatten. De mystiek, zei hij, is de verbindende schakel tussen de religies. En in commentaren op het laatste, geruchtmakende boek van prof. dr. H. M Kuitert, Jezus - nalatenschap van het christendom, valt te lezen, dat het boek 'vooral door orthodoxe mensen met vragen rond hun geloof met vrucht gelezen kan worden' (H. M. Vroom in Centraal Weekblad). Het boek van Kuitert zou zelfs een brug slaan naar de bevindelijken. Want Kuitert houdt wel vast aan het geloof in God. Maar Jezus kan niet, zo zegt hij in één adem, Gods Zoon en als zodanig God en mens in één persoon (geweest) zijn. Bidden tot Jezus heet bij Kuitert dan ook 'een ketterij'. Dat zou aan de grootheid van God tekort doen.

Van beneden

We moeten krachtig weerspreken, dat wanneer Jezus ontdaan wordt van Zijn goddelijke natuur, er in wat dan aan 'geloof rest nog sprake kan zijn van 'bevinding'. Dan rest mystiek-van-beneden. Wanneer Jezus, zoals bij Kuitert, slechts een Joodse rabbi is geweest, moet men buiten Hem om met God in contact komen. Zo zeggen het ook de Joden. Zij hebben geen Middelaar nodig. Zij zijn al bij God ('Wir sind schon beim Vater'). Jezus Zelf zei, dat niemand tot de Vader kan komen dan door Hem. Kuitert weet het beter. Wie door en in Hem tot God nadert is een ketter. Ook hier rest dan slechts mystiek, waarbij de mens van beneden opklimt naar boven. Is er dan nog sprake van de God van de Bijbel, die Zich in Jezus Christus heeft geopengaard, die zich in Hem laat kennen? Mensen, die in de God van Kuitert geloven, wordt de grond onder de voeten weggehaald.

Men moet wel vele hoofdstukken uit de Bijbel scheuren om het Zelfgetuigenis van Jezus in deze ongedaan te maken. Kuitert komt niet verder dan dat we van beneden over 'Boven' spreken. In de wedergeboorte echter, wanneer een mens geboren wordt uit water en Geest (Joh. 3 : 5), laat God Zich in Christus kennen op een wijze die van Boven naar beneden is. De Dordtse vaderen vergeleken deze nieuwe geboorte zelfs met de schepping; krachtig, wonderbaar, verborgen en onuitsprekelijk, 'in haar kracht niet minder dan de schepping of de opwekking der doden'. Dat is geen mystiek, dat is bevinding van Boven naar beneden (D.L. III, IV, 12).

In hetzelfde hoofdstuk, waarin Johannes over het geheimenis van de wedergeboorte spreekt, getuigt hij voluit van Christus en zegt hij: Die van boven komt, is boven allen; die uit de aarde is voortgekomen, die is uit de aarde, en spreekt uit de aarde. Die uit de hemel komt, is boven allen' (Joh. 3 : 31). En Johannes sluit dit hoofdstuk af met de veelzeggende woorden, dat wie in de Zoon gelooft het eeuwige leven heeft. Wie de Zoon ongehoorzaam is, zal het leven niet zien; Gods toorn blijft op hem. Ook in de weg van de wedergeboorte gaat het om het geloof in Christus. Het geloof in Hem, is uiteindelijk het enige, dat zich in de mens voltrekt, met welke roerselen van het hart dat ook gepaard moge gaan.

Vijand

Mystiek, die van beneden is, is uiteindelijk de vijand van geloof en geloofsbevinding, die van Boven zijn. Zo ligt het zeker ook in de moderne mystiek. Toen de bevrijdingstheologie nog opgang maakte, was Jezus daarin ook niet meer dan een mens; een mens, die navolging verdiende; een mens zelfs, die ons voor ging 'de barricaden op'. Wanneer dan vandaag de omslag wordt gemaakt naar ervaring, naar mystieke ervaring, komt dit niet zelden voort uit dezelfde wortel. Wanneer Jezus niet meer beleden wordt als waarachtig God en waarachtig mens en Zijn kruisdood niet wordt aanvaard als een volkomen verzoening voor al onze zonden, is er voor ons geen kerk, zei Groen van Prinsterer. Wanneer de theologe Sölle dan ook vandaag bij mystiek uitkomt, moet worden gevraagd wat haar theologisch zicht op Jezus is. Is Hij de Christus der Schriften, die Zich ook in de wedergeboorte kennen en liefhebben laat, of was Hij slechts een Mens, met welke kwaliteiten dan ook?

Zo hebben we bij moderne gereformeerden vandaag ook diepe vragen wanneer men van mystiek durft spreken, terwijl de Persoon en het Werk van Christus ontdaan worden van wat de Schriften getuigen. Dan kan men kennelijk, zoals de oecumenische theologie al veel eerder deed, ook uitkomen bij de waarheid in andere godsdiensten, met name de islam.

Mystiek zonder Christus mag niet de naam 'bevinding' hebben. Daarom ontgaat het mij hoe in reactie op het boek van Kuitert kan worden gezegd, dat het lezen van dit boek vruchtbaar kan zijn voor orthodoxe mensen, die met geloofsvragen zitten. Spritualiteit heeft met het werk van de Heilige Geest te maken. En die Geest is de Geest van Christus en leidt tot Christus: Want Die God gezonden heeft. Die spreekt de woorden Gods; want God geeft Hem de Geest, niet met mate' (Joh. 3 : 34). Daarom kan ook niemand zeggen, dat Jezus Heere, Kurios is, dan door dezelfde Geest.

Zelfkritisch

Valt er dan niets te leren van de huidige opleving van mystiek? Krachtig moet worden verworpen de gedachte, dat er geloofsbeleving is buiten Christus om. Maar dat brengt dan wel tot de vraag of en hoé Christus wordt verkondigd in kerken of bewegingen, die vandaag gereformeerd of orthodox heten. En met name ook hoe het gesteld is met de geloofservaring aangaande Christus.

Wanneer de prediking niet voluit trinitarisch is, moet dat ook leiden tot een manco in de beleving. De Geest neemt het uit Christus en leidt de mens tot de Vader. Wanneer de prediking inzake de wedergeboorte - wèl in nauwe samenhang met het geloof - gaat ontbreken, zal ook een spiritueel manco ontstaan. Het wonder van de
opwekking uit de doden en de nieuwe schepping raakt dan weg. En wanneer Christus niet voluit wordt verkondigd in al Zijn verdiensten, raakt 'de hartelijke vreugde in God door Christus' in de weg van de bekering (Heidelbergse Catechtismus, zondag 33) op de achtergrond.

Daarom is de vraag hoe geestelijk, zeg: bijbels-bevindelijk, de prediking binnen de orthodoxie is; niet in statische zin in gebod, in de leer, maar als werk van de Geest, van Boven naar beneden, opkomend uit het werk van Christus.

In de loop van de kerkgeschiedenis zijn er ook binnen het christendom mystieke, ook doperse stromingen geweest, waarin wel over de Geest werd gesproken maar los van Christus, Zoon van God en Zoon des mensen. Wanneer vandaag al te gemakkelijk een is-gelijkteken wordt geplaatst tussen (moderne) mystiek en bevinding, mag worden gevraagd of er nog van de rechte bevinding sprake is.

Hoe leeft de levende Christus in het geloof? Dat is op zich een ondoorgrondelijk geheimenis. Men moet niet onderschatten wat het betekende, dat er ooit een Mens op aarde heeft gewandeld, die als het Lam Gods werd aangewezen en die God was: God uit God, Licht uit Licht. De concilies van Chalcedon en Nicea hebben in de vroege christenheid dat geheimenis in woorden proberen te vatten. De bewoordingen als zodanig heffen het geheimenis niet op. Zo zullen mensen, die door de Geest zijn aangeraakt en door die Geest zijn wedergeboren, ook nooit het geheimenis ten volle verstaan. Ze stellen er zich echter mee tevreden, dat zij 'weten en gevoelen, dat zij door deze genade Gods met het hart geloven en hun Zaligmaker liefhebben' (D.L.). Het blijft een zaak van geloven.

De Geest heeft Christus geopenbaard in het Woord. Dezelfde Geest openbaart Christus aan het hart. Wie zo in de Zoon gelooft heeft eeuwig leven. Dat gaat dieper dan wanneer men in mystieke belevenis van beneden naar Boven moet opklimmen, zonder Middelaar.

Ten volle

De vraag 'Wat dunkt u van de Christus? ' is ook in de geloofsbeleving het centrale element. Of we daar in de onderscheiden delen van orthodox-gereformeerd Nederland gelijkelijk over belijden, met het oog op bijbels getoonzette bevinding is de vraag. Daarom stelt de opgang van de moderne mystiek voor vragen aangaande de verkondiging van Christus. Wordt overal ten volle verkondigd, dat we niemand anders wensen te weten dan Jezus Christus en Die gekruisigd? Daarmee staat en valt toch de bijbelse spiritualiteit?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen