Boekbespreking

Over de ingrijpende veranderingen in de Gereformeerde Kerken in Nederland na de Tweede Wereldoorlog verschenen al eerder enkele publicaties. Dr. J. Plomp schreef Een kerk in beweging (1987). Aan de hand van vooral synodale geschriften en besluiten analyseerde hij de loop en de oorzaak van de veranderingen in zijn kerken.

Dr G. Dekker ging er enkele jaren later (1992) meer op in vanuit zijn vakgebied de godsdienstsociologie in De stille revolutie.

De Harense predikant Evert Overeem benutte zijn studieverlof om er een interessante beschrijving aan toe te voegen. Hij kiest daarvoor als invalshoek het leven en vooral het kerkelijk perswerk van prof. Herman Ridderbos. Ridderbos, intussen bijna negentig jaar, is bekend geworden door zijn studies over Het Koninkrijk der hemelen (1951) en Paulus (1966). Als nieuwtestamenticus volgt hij in 1943 S. Greijdanus op aan de Kamper Hogeschool, midden in de verwikkelingen die het volgende jaar tot de Vrijmaking zouden leiden.

Maar Herman Ridderbos kreeg ook nog op een andere manier bekendheid: door zijn wekelijkse bijdragen aan het in 1945 mede door toedoen van zijn schoonvader J. H. Kok in Kampen uitgegeven Gereformeerd Weekblad. Toen het nog verscheen, werd het altijd aangeduid met de onderscheiding 'uitg. Kok, Kampen'. Want je had natuurlijk ook nog (en nog steeds!) de gelijknamige uitgave van 'Bout in Huizen'.

Overeem zet Herman Ridderbos eerst helemaal terug in de historie van zijn kerken sinds de Vereniging van 1892. Ook al is het zijn bedoeling niet een biografie van Ridderbos aan te bieden, het boek heeft wel biografische aspecten. Overeem heeft Ridderbos diverse keren persoonlijk geïnterviewd en hem zo kunnen vragen naar achtergronden, inzichten en drijfveren die hem tot allerlei standpunten en visies hebben geleid. Dat maakt de brede citaten uit Ridderbos' perswerk ook zo helder en verstaanbaar, omdat ze in een historisch en toenmalig actueel kerkelijk kader komen te staan.

De tragiek van veel perswerk is het snelle vergeten. Mensen zijn kort van memorie en journalistieke arbeid wordt vaak snel alweer ingehaald door de actualiteit van morgen.

Overeem heeft ervoor willen zorgen dat dit met een deel van Ridderbos' noeste inzet niet zou gebeuren. De selectie die hij maakt uit de ruim tweeduizend bijdragen die Ridderbos door de jaren heen schreef in de rubriek 'van week tot week' wordt vooral bepaald door de ontwikkelingen die het gereformeerde leven namen in de naoorlogse jaren. Ik citeer: 'Door met de ogen van Herman Ridderbos te kijken naar de gebeurtenissen ontstaat een andere kijk op het verleden dan het zicht dat de standaardwerken op de geschiedenis geven'.

De eerste twee hoofdstukken geven historische informatie over de situatie van de GKN vanaf het begin van deze eeuw, over de levensgang van Herman Ridderbos, zijn predikantschap en beginnend hoogleraarschap. Van zijn vader, prof. dr J. Ridderbos, krijgt hij de instelling mee om zoveel mogelijk een brugfunctie te vervullen als er tegenstellingen om je heen zijn. Vader J. Ridderbos probeerde dat na 'Assen-1926' en de 'Vrijmaking-1944' in zijn kerken waar te maken. Aan het eind van zijn boek ziet Overeem Herman Ridderbos die rol ook vervullen in de naoorlogse theologische en kerkelijke ontwikkelingen. De verdere indeling van het boek wordt bepaald door markeringspunten in de ontwikkelingen in de GKN. Als Ridderbos aan zijn kerkjournalistieke werk begint, liggen er de brokstukken van een gescheurde kerk en spelen er diepe breuklijnen tussen mensen. Zijn poging breuken te helen lukt niet echt. Het kerkelijk leven gaat verder. Ook voor Overeem is 1961 een opvallend jaar in de geschiedenis van de kerken. De vrijgemaakten doen definitief de deur dicht. De, 'achttien' verklaren de kerkelijke verdeeldheid tussen hervormden en gereformeerden onduldbaar. Twee waarnemers wonen de Wereldraad in New Delhi bij. De uitspraken van Assen 1926 krijgen een hertoetsing. Verschuivingen zitten er aan te komen. Van 'week tot week' worstelt Ridderbos ermee. Vragen van samenleving en politiek, theologie, kerk en belijdenis. Een stroomversnelling noemt Overeem de jaren 1962-1969. De 70'er jaren typeert hij terecht met 'een forse waterval'. Het is net als bij een dijkbreuk: enkele kleine openingen en verzwakt geraakte stukken dijk zorgen voor een overstroming. Daar helpen geen dijkwacht of zandzakken tegen. Ook de bruggenbouwer Ridderbos kon niet voorkomen dat zijn kerken in een delta veranderen waar op den duur nog slechts het modewoord 'pluraliteit' op van toepassing was.

Ridderbos bleef steeds het belang van de kerk in het oog houden en hij bedoelde daar met name de kerkganger mee. In alle zorg die hij verwoordt staat de prediking voorop. Hij maakt daar rake opmerkingen over. Hij vindt dat de prediking terzake moet zijn. 'Wij hebben de mensen te besparen het (on)vrome geteut, de eindeloze herhaling...' Hij pleit voor het leer-element in de prediking. 'Er is niets, dat meer tegenstaat dan enkel roomhooms. Terwijl een matige portie roggebrood al een eeuwenlange reputatie geniet'. En wéér veel later in de tijd merkt hij op: 'Voor mijn besef kan men de hele problematiek van het kerkelijk leven op een stuivertje schrijven: hoe wordt er gepreekt? '

Aangrijpend vind ik te lezen hoe de twee voormannen in de 60'er jaren de slag beginnen te verliezen in hun kerken. Als Berkouwer een boek schrijft over de verontrusting in zijn kerken, dan bespreekt Ridderbos het in een artikel in briefvorm van het 'beste-Gerrit-genre'. Hij schat de situatie veel ernstiger in dan Berkouwer laat voorkomen, waarbij ik me niet geheel aan de indruk kan onttrekken dat laatstgenoemde daar ook veel minder mee zat. Er is nog veel meer te vinden in dit zeer leesbare boek voor een breed publiek. Het gaat er niet om vanuit een stuk zelfgenoegzaamheid stenen te werpen op de gereformeerden die het allemaal zo verkeerd hebben gedaan. Laten we niet vergeten dat veruitwendiging en zelfgenoegzaamheid door Ridderbos terecht de schaduwzijden van de gereformeerde wereld zijn genoemd. Je kunt niet alleen door modernisme het pand verliezen dat ons is toevertrouwd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen