Boekbespreking

Volgens het dogma van de kerk waren de eerste christenen orthodoxe mensen, die terecht allerlei later opgekomen ketterijen hebben afgewezen. In het bovengenoemde boek wordt deze opvatting radicaal op zijn kop gezet. Lüdemann keert het om: de ketterij ging aan de orthodoxie vooraf. Met veel machtsvertoon en vervalsingen gingen de partijen in de eerste eeuwen elkaar te lijf. Marcion werd aan de kant geschoven. En tenslotte zegevierde de orthodoxie (eind tweede eeuw) in de nieuwtestamentische canon.

Dit boek van Lüdemann is een herziene versie van zijn in 1995 verschenen boek met dezelfde titel. In zijn methode van onderzoek volgt hij strikt de regels van het zgn. historisch kritisch bijbelonderzoek dat steeds de historische betrouwbaarheid van te onderzoeken literaire bronnen ter discussie stelt.

De conclusies waartoe hij komt, heeft Lüdemann aan het eind van zijn boek in 'tien gouden woorden' (uitspraken) weergegeven. Ik kan deze (met enkele aanvullingen uit het boek) als volgt weergeven.

1. De Bijbel is niet het Woord van God, maar van mensen. Het Nieuwe Testament is voortgebracht door het geloof van mensen in verscheiden variaties (niet omgelceerd). In feite is het Nieuwe Testament een verzamehng van teksten van de winnende 'orthodoxie' die de (teksten van de) 'ketters' onschadelijk hebben gemaakt. Zo bijv. Ireneüs en Tertullianus.

2. De geschriften van deze ketters hebben net zoveel recht van spreken als de geschriften van de canon van het Nieuwe Testament; in de canon van het Nieuwe Testament is geselecteerd wat de kerkleiders voorstonden.

3. Paulus was de vroegste 'ketter' van de apostolische tijd; hij kwam - tegen zijn wil - in conflict met de Jeruzalemse joden-christenen (Hand. 21 : 28); deze hebben vermoedelijk tenslotte ook zijn collecte voor Jeruzalem niet aanvaard.

4. Marcion die door de heersende theologie van de tweede eeuw als ketter is veroordeeld, was 'de enige heidenchristen die Paulus begreep'. Marcion heeft ons een reconstructie gegeven van de oorspronkelijke Jezus, door de Judaïstisch ingestelde Jeruzalemse apostelen die Paulus tot een ketter maakten, vervalst. De ketters van de tweede eeuw moeten in de kerk terugkeren. Eerherstel aan hen.

5. De religie van Marcion stond dicht bij Paulus en Jezus; het was een religie van liefde en genade met de rechtvaardigingsleer als het eigenlijke centrum.

6. De historische Jezus was niet zonder zonden; Hij was helemaal mens; Hij verkondigde de liefde met alle openheid voor de wereld en trouw aan de schepping. Deze Jezus blijft de maatstaf voor het christelijke in bijbel, in de geschiedenis en in onze tijd. De kerk is de gemeenschap van door Jezus aangeraakte mensen... die naar waarheid zoeken. Lüdemann is hoogleraar Nieuwe Testament (en directeur van het Instituut voor het vroege christendom) aan de universiteit van Göttingen. Voor zijn besef behoeft een theoloog geen christen te zijn in de traditionele zin van het woord (de theologische wetenschap is niet te binden aan kerkelijke belijdenissen). Dat Lüdemann als wetenschapper niet aan het 'credo' van de kerk is te binden, blijkt wel uit dit boek. Wat in de Apostolische Geloofsbelijdenis beleden wordt met betrekking tot de maagdelijke geboorte, de hellevaart en hemelvaart van Jezus, de vleselijke opstanding van de gelovigen en zelfs met betrekking tot de voorstelling van God als de Schepper van hemel en aarde, is volgens hem totaal ongeloofwaardig (241vv).

Ziedaar dan waartoe het zgn. wetenschappelijke historisch kritische bijbelonderzoek waarvan Lüdemann een fervente voorvechter is, - met al zijn historisch niet verifieerbare veronderstellingen - in staat is. Het betekent een diepe insnijding in het 'basis-document' van de kerk (het Woord van God). Voor Lüdemann betekent dit, dat hij het Nieuwe Testament ziet als een compilatie van toenmalige diverse theologische opvattingen. Daarbij heet 2 Thessalonicenzen een 'pseudeipigraaf. De brieven aan Kolosse en Efeze (op basis van Kolosse geschreven) zijn literaire producten van linkse aanhangers van Paulus (153vv) en de Pastorale Brieven (veel later; niet van leerlingen van Paulus) van rechts Paulinisme (zonder theologische diepgang) (172vv).

Het liegt er allemaal niet om. Lüdemann breekt finaal met de traditie. Het is hem genoeg om 'een sprankje doorleefde religie over te houden, een klein vonkje licht van Jezus in zijn leven'.

Juist in deze dagen kwam de auteur in het nieuws. De krant berichtte, dat de evangelische landskerken in Niedersachsen er onlangs bij de theologische faculteit van Göttingen op aangedrongen hebben Lüdemann niet langer als nieuwtestamenticus te handhaven. Volgens Eberhard Busch, de decaan van de faculteit, kan Lüdemann beter verder als godsdienstwetenschapper. Het is eerder voorgekomen, dat een hoogleraar die aan 'Leben Jesu-Forschung' deed, zelf tot zo'n conclusie kwam. Dat lijkt beter. Maar ook een godsdienstwetenschapper kan zich niet elke analyse veroorloven. Lüdemann kan zich in elk geval afvragen, wat zijn visie op Marcion (en de Jeruzalemse gemeente) voor consequenties moet hebben in het 'getuigend gesprek' met het huidige jodendom.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen