Wie is Jezus Christus? (3)

We zagen in de vorige bijdragen, hoe het beeld van Jezus onder invloed van de historische kritiek op gespannen voet komt te staan met wat de kerk de eeuwen door van Hem beleden heeft. Ook onder hen die op schriftkritische wijze theologiseren, rijst de vraag of dit onderzoek prediking en pastoraat niet in een slop voert. Wat kunnen we theologisch en vooral belijdend nog zeggen. Hoe te preken over persoon en werk van Christus? Ik ga dit na aan de hand van drie wel zeer verschillende publicaties.

Drewermann over Jezus van Nazareth
We komen in onze tijd ook een heel andere benadering tegen, namelijk een visie die de bijbel benadert met behulp van de psychologie van Freud en Jung. Ik denk aan het werk van Eugen Drewermann. Hij is enerzijds een modern geleerde, die niettemin vastliep met de methoden van de kritische bijbelwetenschap en een uitweg zocht in een psychologische wijze van bijbellezen. Dat bracht hem in een scherp conflict met de Rooms-Katholieke kerk, die hem zijn ambtstaken ontnam.
De sporen daarvan zijn merkbaar in elk boek dat hij schrijft. En dat zijn er nogal wat. Drewermann is een veelschrijver. Je proeft in die vele boeken de bitterheid en het protest tegen de macht van de hiërarchie. Mensen worden daardoor aldus Drewermann klein gehouden en niet van hun angsten bevrijd. Want dat is voor Drewermann eigenlijk de sleutel om Jezus en zijn prediking te verstaan. De boodschap van Jezus is erop gericht de mens ertoe te brengen op te staan uit de afgrond van zijn angst en tot zichzelf te komen. Ik zal het waarheidsmoment niet ontkennen, maar meen toch dat het evangelie hier op een geweldige manier gereduceerd wordt tot een psychologisch bevrijdingsproces. Bovendien worden in deze combinatie van dieptepsychologie en exegese alle bijbelboeken in dit schema geperst.
In 1998 verscheen bij Meinema de vertaling van een dik boek van Drewermann Jezus van Nazareth, Bevrijding tot vrede; Geloven in vrijheid 2 (447 blz., ƒ 49,90). Het is niet eenvoudig dit boek te typeren, laat staan in enkele alinea's samen te vatten. Het boek is het tweede deel van een dogmatiek, geschreven door iemand die theoloog en therapeut is. Waar gaat het Drewermann om? Hij is diep geraakt door het geweld dat op allerlei wijze de aarde teistert en mensen, vaak massaal, tot slachtoffers maakt. Oorlog en geweld betekenen niet alleen een overstelpende veelheid aan leed, maar voeren mensen ook in angst en onvrijheid. Hoe ontkomen we aan deze geweldsspiraal? In dat verband wijst Drewermann op de prediking van Jezus en het aanbrekend Koninkrijk van God. De auteur illustreert zijn betoog met een overvloed aan gegevens uit theologie, filosofie, literatuur en andere wetenschappen. Jezus is voor Drewermann de grote Vredestichter. In zijn navolging is het mogelijk een cultuur van vrede te stichten op allerlei terrein, in de politiek, de economie, in intermenselijke verhoudingen, in de kerken enz.
Wat me sympathiek aandoet in dit boek is de bewogenheid met de slachtoffers en de vaak rake tekening van wat geweld in allerlei verhoudingen uitwerkt. Dat is stellig niet onbelangrijk in een samenleving waarin we ook via de media met geweldsuitbarstingen als het ware overspoeld worden en het gevaar dreigt dat we het gewoon gaan vinden. Oprecht is de auteur ook stellig in zijn verlangen naar een cultuur van vrede. Ik denk, dat elk christen dat verlangen zal delen.
Mijn aarzelingen beginnen als de auteur het evangelie ter sprake brengt. Niet alleen wordt de inhoud van het evangelie via een zeer kritisch gebruik van de Schrift tot een symbolisch en psychologisch verhaal, waarbij het unieke van Jezus Christus verdwijnt achter een religieus syncretisme. Maar bovendien ontkomt de auteur niet aan een optimistische inschatting van de mens en zijn mogelijkheden. Van de betekenis van het verzoenend werk van Christus, zijn offer voor onze schuld, vernemen we nauwelijks iets of het moest zijn in afwijzende zin. Ook het heilsfeit van de opstanding wordt psychologisch wegverklaard. Uiteindelijk komt de auteur met zijn wijze van lezen toch niet uit boven de negentiende eeuw.
Christelijk geloof en humanisme reiken bij Drewermann elkaar de hand en de eerste is dan als het erop aan komt, de verliezer. Ik ben er allerminst van overtuigd dat deze psychoanalytische verklaring van het evangelie nu de boodschap is waar onze postmoderne tijd behoefte aan heeft. Integendeel, uiteindelijk wordt de mens naar zichzelf verwezen.

Leraar of Verlosser?
Dat is de vraag die Christine Hack zoekt te beantwoorden in Leraar of Verlosser? Verwarring over Jezus (112 blz., ƒ 21,50, Boekencentrum, Zoetermeer 1998). De schrijfster probeert in de huidige crisis rond de prediking van de verzoening een weg te wijzen en gemeenteleden te helpen in de verwarring als gevolg van de vaak tegenstrijdige informatie. We kunnen haar boekje typeren als een sympathieke poging tot bemiddeling tussen kerkelijk belijden en de eigentijdse theologie. De schrijfster heeft oog en hart voor de gemeente tot wie het evangelie komt en wil pastoraal in gesprek gaan met mensen die zich afvragen: wat staat nog vast? Wat kan ik nog geloven?
Mevrouw Hack wil daarbij een middenweg gaan. Jezus is de joodse leraar van wie verzoening uitgaat. En als onze verlosser is Hij tegelijk ook onze leraar. Deze stelling wordt onderbouwd door een poging om de zaak van de verzoening te kleden in een eigentijdse terminologie. Dat is ongetwijfeld een belangrijk punt. Ook in onze gemeenten komen we tot de ontdekking dat de oude terminologie voor velen onverstaanbaar is geworden.
Maar het luistert dan intussen wel nauw, wat we zeggen. Vertalen kan ook snel tot verraden leiden. Dr. Hack hecht veel waarde aan het joodse denken, aan beelden en symbolen in ons spreken over God. Ze wil het trinitarisch spreken over God handhaven, maar komt daarbij toch tot een functionele invulling: God geschiedt. Het lijkt me toch toe, dat hier net iets anders gezegd wordt dan in het vroegkerkelijke belijden.
Wat kruis en opstanding betreft, probeert ze eveneens tot een herijking te komen. In het verhaal van kruis en opstanding licht het verhaal over de rol van de vertegenwoordiger op, lezen we op blz. 73. Plaatsvervanging in de zin van verzoening door voldoening wordt afgewezen. Toch wil zij blijven spreken over het offer. Het verzoenend werk van Jezus wordt nauw betrokken op het handelen van mensen.
Er staat veel in dit boekje wat me aangesproken heeft. Ik waardeer de poging om Gods verzoenend handelen in het werk van Jezus en de roeping tot navolging bij elkaar te houden. Tegelijk vond ik het ook een verwarrend geschrift. Meermalen had ik de neiging in de kantlijn neer te schrijven: wat is nu precies de bedoeling? Het risico van zo'n middenweg is dat niemand echt overtuigd wordt.
En kun je inderdaad volhouden dat op de noemer van de komst van het koninkrijk de lijnen van jodendom en christendom samenkomen? Ik betwijfel het.

Theologie na Golgotha
In dit verband wijs ik ook op de heruitgave van een boekje van dr. G. G. de Kruijf, Het diepste woord, Theologie na Golgotha (2e dr., 94 blz., ƒ 19,90, Ten Have, Baarn 1998). In een woord vooraf wijst de schrijver erop, dat de commotie rond het boek van Den Heyer voor hem aanleiding was dit boek opnieuw te laten verschijnen. De vragen die Den Heyer oproept hangen z.i. samen met de ongenuanceerde wijze waarop hij de klassieke verzoeningsleer te berde brengt en afwijst. 'Het dogma is voor hem (nl. Den Heyer, A.N.) een muur. Met de bijbel springt hij er overheen'. De Kruijf betreurt het dat Den Heyer de traditie beleeft als een stuk leer. Het is inderdaad van belang om na lezing van Den Heyer de grote momenten in het kerkelijk spreken over verzoening door de eeuwen heen en de discussie in onze eeuw te heroverwegen. Er blijkt uit, dat de vragen en oplossingen van Den Heyer niet nieuw zijn. De schrijver van dit boekje, waarin naast een verhandeling over Job de verzoening belicht wordt bij Paulus, Anselmus, Gunning, Barth, Sölle en Wiersinga, geeft een evenwichtige en bijbelse doordenking van de kerkleer.
De Kruijf is een existentieel theoloog. Dat komt op twee manieren naar voren. Vooreerst merken we dat daarin, dat zijn denken in beweging blijft en dat hij wil leren van nieuwe uitdagingen. Dat betekent dat hij als hij dit boekje nu geschreven had sterker zou hebben laten uitkomen dat de verzoening niet de kern, maar de omtrek van de bijbel is. De kern is de oproep tot gehoorzaamheid. De omtrek is de bevrijdende prediking van de verzoening voor ongehoorzamen. De omtrek wordt opgeroepen door de ervaring met de kern en leidt ook weer tot de kern. Al is het spreken over kern en omtrek altijd wat hachelijk, ik deel met de schrijver de overtuiging, dat de boodschap van de verzoening en het evangelie van het Koninkrijk van God bij elkaar horen, ja de prediking van de verzoening staat in het kader van de prediking van het Rijk Gods. In de tweede plaats blijkt het existentiële karakter van dit betoog uit het feit dat er een drietal preken is opgenomen, n.l. over Romeinen 3 en 1 Korinthiërs 1 en (als aanvulling in deze heruitgave) een meditatief-pastoraal woord naar aanleiding van Mattheüs 27 : 51. Theologen leert men kennen uit hun preken, zegt men wel. Welnu, als dat waar is, dan is het een plezierige kennismaking.
Ik ben wat minder positief dan De Kruijf als het gaat over de genuanceerde wijze van exegetiseren van Den Heyer. Ik had ook graag gezien dat de schrijver zijn summiere opmerkingen wat had uitgewerkt. Dat zou de actualiteit van dit boek versterkt hebben. Maar niettemin, het is goed dat de uitgever dit boek opnieuw op de markt heeft gebracht. Het kan ook na zoveel jaren nog goede diensten bewijzen voor persoonlijke studie en bespreking in cursusverband.

A. Noordegraaf

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen