Russische orthodoxie schiep de ’Byzantijnse mythe’ (3)

Daniël en Ezechiël 'zagen' Rusland van verre
Eerder in deze kleine reeks zagen we dat en hoe Rusland ruim duizend jaar geleden gekerstend is, waarbij de kroniekschrijvers Nestor en ook Ilarion van Kiev lof brachten aan grootvorst Wladimir, die door de Russisch-orthodoxe Kerk heilig werd verklaard. In 'De mythe van het Oosten' laat dr. Wil van den Bereken de eigen weg van de Russische kerk zien. In menige mythe wordt benadrukt, hoe het Russische volk 'van nature' een aanleg voor het christendom had, speciaal voor de orthodoxie, de rechte lofprijzing.
Volgens slavofiele auteurs (Nikolaj Karamzin, Alexander Toergenjev) verschilt Rusland religieus van alle andere gekerstende naties, terwijl de kerstening van West-Europa en Amerika met geweld gepaard ging, vond de bekering van het Kievse en later het Moskouse Rusland plaats zonder geweld en boosaardigheid. Het verschil van geest met de roomse kerk wordt benadrukt en Ruslands bekering zou niet gewapenderhand zijn geschied, maar 'door eigen innerlijke onvrede met het heidendom en onbelemmerd zoeken naar de waarheid' (Danilevskij). En 'Het Russische volk nam het Griekse geloof zo gemakkelijk in zich op als een spons water' (Kartasjov).
Ook de 19e-eeuwse bekende Russische denker Wladimir Solovjov prees zijn naamgenoot van negen eeuwen eerder, maar hij knoopte daar een andere beschouwing aan vast: hóe diep kerk en volk in zijn tijd (1888) wel gezonken waren en hóe antichristelijk Rusland nu was door despotisme en kerkelijke slaafse onderwerping aan de heersers. Solovjov noemde nationalisme en verafgoding van de staat onverenigbaar met christelijke katholiciteit en universalisme. Tsaar en patriarch in de vorige eeuw dachten er anders over… En de slavofiele geschiedschrijvers met hun mythen zaten naast de feiten.
­De auteur van dit boek laat dat zien door zeven Europese 'natiebekeringen' te bespreken, waaronder die van Noorwegen en Hongarije met Olaf en Stefan. Ilarion als voorloper van de slavofielen, dat is een alslavische mythe.

Zelfbewustzijn
Na Kiev wordt Moskou het religieus en politiek centrum van Rusland. Het dubbele zelfbewustzijn van vorst en kerkvorst zien we sterk groeien onder Dmitrij Donskoj, de verdediger van het orthodoxe Rusland tegen de Tataren (1380). De parallellen met Mozes en Israël worden gauw getrokken (zoals later ook in ónze vaderlandse historie). Die Russische eigenwaan leidde ook tot botsingen met 'moederkerk' Constantinopel, zelfs zó, dat op een concilie van Florence (1439) de metropoliet van Moskou, nog onderhorig aan de patriarch van Constantinopel, stemde voor het herstel van de breuk tussen de orthodoxie en de r.-k. wereldkerk. Deze door metropoliet Isidoor begeerde unie komt er niet. 'De Latijnen zijn geen christenen', zegt een orthodoxe afgevaardigde.
Het gevolg is mede, dat de vorst van Moskou, die zich later tsaar (is: caesar, keizer) gaat noemen, de aanspraken op de kerkleiding op zich nam. Deze Wassili II bepaalde als eerste het juiste geloof; met hem is het caesaropapisme in Ruslands kerk voor het eerst duidelijk aan de dag getreden. Vanaf deze vorst bemoeien de Moskouse heersers zich ook met de inhoud van het geloof en het benoemen van de metropolieten. De patriarch in Constantinopel komt er niet meer aan te pas.

Israëls vorsten
Duidelijk leren we uit dit boek, dat de relatie tussen staat (vorstendom Moskou), kerk (de metropolietenzetel wordt van de stad Wladimir en Soezdal overgeplaatst naar Moskou) en de oudtestamentische heersers stevig wordt bevorderd. In de Russische ideologie zal de lijn van de koningen uit oud-Israël via keizer Constantijn worden doorgetrokken, tot in onze tijd toe. Tsaar Wladimir heet 'de nieuwe Constantijn die het Russische land heeft gedoopt' en Dmitri Donskoj wordt nog in 1988 bij het millenniumfeest der Russische Orthodoxie heilig verklaard.
Wie de houding van de Russische hoge geestelijkheid én van de staat in het post-Sovjettijdperk goed wil verstaan, dient de historie van kerk en overheid van eeuwen geleden te kennen, ook als het gaat over de steun van Moskou (staat én kerk) aan de Serviërs en hun zuiveringspolitiek jegens de moslim-Kosovaren. De Servische patriarch Pavle ressorteert weliswaar niet onder Moskou, maar zijn houding jegens Milosevic en de Servische bodem is dezelfde als die van vroegere Russische metropolieten en (later) patriarchen jegens hun vorst en bloedbroeders.
In een Russisch document over de door Dmitri aan de Don gewonnen Slag bij Koelikovo (1380), waarbij de Tataren werden verjaagd, wordt ook de Schrift erbij gehaald.
Noachs zoon Jafet heet de stamvader te zijn van het 'Orthodoxe Rusland' en Sem van 'de heidense Tataren'. Het land staat onder de speciale hoge bescherming van de Moeder Gods, met name via de zeer vereerde ikoon van haar uit de stad Wladimir.

Bijbelse visioenen
Nog in 1993 werd juist die ikoon uit de beroemde Tretjakov-Galerij in Moskou gehaald om een dreigende Russische burgeroorlog af te wenden! En de visioenen van Daniël 7 en Ezechiël 38 ('de vorst van Roosj') werden graag door Russen op zichzelf betrokken. Toen in 1453 Constantinopel viel voor de Turken, zagen Russen heet als hún opdracht het nieuwe Rome en wereldcentrum der orthodoxie te worden. De vorst van Moskou werd de nieuwe keizer (tsaar) en beschermer des geloofs.
Overigens kreeg Moskou in Rusland concurrentie: grootvorst Boris van Tver wordt door zijn biograaf, de monnik Foma (Thomas) liefst genoemd: de nieuwe Jakob, onze nieuwe Jozef, een andere Mozes, een nieuwe David, de gelijke van Salomo en zo nog het een en ander. Foma ziet de heilshistorische lijn lopen van Jeruzalem via Constantinopel naar Kiev en vandaar niet naar Moskou, maar naar Tver, 'het nieuwe Israël'. Van den Bereken stelt vast, dat nergens de oostwaartse mythe van het christendom zó duidelijk wordt beleden als hier, hoewel vorst Boris ook de eenheid met Rome blijft verdedigen.
Naast Tver dook nog een andere concurrent van de Moskouse machtsaanspraken op: de Noord-Russische stad Novgorod wordt door aartsbisschop Gennadij beschouwd als het nieuwe centrum der orthodoxie. Die aanspraak, neergelegd in 'Het verhaal van de witte mijter', is een variant op de westerse 'Donatio Constantini', een middeleeuwse vervalsing waarin wordt betoogd dat keizer Constantijn de Grote de stad Rome aan de paus en zijn opvolgers had geschonken. Moskou zou de competitie der drie centra van de orthodoxie met gemak winnen. 'In het derde Rome, dat staat in het Russische land, zal de genade van de Heilige Geest ophchten. (…) Alle christelijke landen zullen samenkomen in het ene Russische rijk omwille van het rechte geloof, heet het in 'De witte mijter'.

Werkers in de wijngaard
In het hoofdstuk 'Moskou, het derde Rome' laat Van den Bereken met veel documentatie zien hoe de mythe van het westen als het nieuwe Israël parallel liep aan die van het oosten of erop volgde. In elk geval was John Foxe die Elizabeth I met Constantijn de Grote vergeleek, of John Milton, die Gods bijzondere openbaring aan Engeland benadrukte, of ook Dante, die de Duitse Hendrik Vil een late spruit van Jesse noemde, bepaald niet uniek. Engeland, Nederland, Amerika: alle hadden op hun tijd en wijze de pretentie dat God in hun land het nieuwe Israël schonk. Maar Russische kroniekschrijvers gingen hen voor. Filofej van Pskov 'zag' dat Rusland als laatste christelijk rijk de wereldhistorie zou bekronen en ene metropoliet Makarij 'breidt het Orthodoxe Russische rijk uit tot in het hiernamaals'. Ook het aantal heiligen verdrievoudigde hij in korte tijd, omstreeks 1548.
Terwijl Ilarion van Kiev nog benadrukte dat Rusland als de werkers te elfder ure in de christelijke wijngaard waren binnengekomen, weet Makarij dat de Russen zelfs de werkers van het eerste uur glorieus voorbij streefden: de Russische kerk staat niet meer gelijkwaardig naast andere kerken, maar duidelijk erboven! Rond 1500 streefde de monnik losif Volockij naar een allernauwste band tussen kerk en staat, een politieke theocratie. De tsaar diende als de door God gekroonde gebieder hard op te treden tegen de ketters, met name tegen de 'judaïserenden' en de joden. Ook het kerkelijk antisemitisme van Rusland anno 1999 heeft eeuwenoude wortels en in menig opzicht kan men zeggen: kerk en staat zijn één!

Ontzagwekliende Iwan
Vooral tsaar Iwan IV de Verschrikkelijke (ik vertaal liever: de Ontzagwekkende of Vreesaanjagende, v. As), gestorven in hetzelfde jaar als prins Willem de Zwijger (1584), was de politieke kampioen van deze 'theocratie', die in wezen een autocratie (alleenheerserij) was. Iwan had de steun van Iwan Peresvetov, de ideoloog van deze tsaren-alleenheerschappij als een theocratische dictatuur. Hij prees zelfs de Turkse sultan om diens ijzeren streng optreden en werd zelf de Russische Machiavelli genoemd.
Zo ontstond er een (afgedwongen) eenheid tussen kerk en staatsmacht, maar een symfonie was het niet steeds. De monnik van de Athos en theoloog Maksim Grek (Maximos de Griek) kritiseerde de tsaar, Iwans vader, en keerde zich tegen almacht en willekeur der tsaren, maar erkende dat de Moskouse vorst de nieuwe christenkeizer was. En metropoliet Filipp bestond het om de tsaar, Iwan, tijdens een dienst in een der kerken van het Kremlin in het openbaar de wacht aan te zeggen om zijn bloedig optreden. Eerder noch later was een tsaar zo openlijk berispt om zijn autocratisch optreden. Niet lang daarna werd Filipp gearresteerd en gewurgd. De 'rechtgelovige, Godbeminde, vrome' tsaar Iwan liet zich niet álles gezeggen…
Als een generaal van Iwan kritiek levert op delen van het bewind van de tsaar, moet ook hij het land ontvluchten, hoezeer deze legerleider Koerbskij de orthodoxie verdedigde tegen 'de Luthers, de Calvijnen en andere God-onterende lasteraars'. Met termen als 'het derde Rome' en vooral 'heilig Rusland' of 'heilig Russisch rijk' bereikte de nationaal-religieuze mythevorming haar climax.

Oudgelovigen
Boeiend is ook het verhaal van de relatie tussen Moskou en het pauselijke Rome, de Geüniëerden in Polen (met orthodoxe liturgie, maar erkenning van de paus) en van de zogeheten Oudgelovigen (of Oudritualen). Dat zijn geen uit hun geloof gevallen orthodoxen, maar juist ultra-orthodoxen die allerlei liturgische vernieuwingen in de 17e eeuw niet wensten mee te maken. Hun aartspriester Awwakoem vond dat de Russische kerk gevallen was voor de Griekse ketterij en die Grieken waren net zo erg ketters als de 'Latijnen' van Rome. Het ging niet om diepe geloofszaken, maar o.a. over de vraag of men het kruisteken maakte met twee of met drie vingers.
De Oudgelovigen zwoeren bij die twee vingers en hielden de 'gewone' orthodoxen min of meer voor duivelsgebroed. Hoe gelovigen – die voor de buitenwacht nauwelijks van elkaar verschillen – hun naaste geestverwanten verketterden: ook dat is in andere 'orthodoxe' kringen, gereformeerde of calvinistische, geen onbekend verschijnsel… Deze Oudritualen waren sterk eschatologisch ingesteld; nu in hun ogen ook het 'derde Rome' was gevallen zou de eindtijd spoedig aanbreken.
In het vierde en laatste artikel van deze serie bekijken we de (nadelige) hervormingen die tsaar Peter de Grote de kerk opdrong.

H. H. J. van As, Apeldoorn

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen