Boekbespreking

Martijn Schrama, Augustinus. De binnenkant van zijn denken, Uitg. Meinema, Zoetermeer 1999, 265 blz., ƒ 37,50.
De schrijver (geb. 1944) is lid van de Orde der Augustijnen en doceerde tot 1997 aan de Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht. In dit boek heeft hij enkele van de talrijke lezingen gebundeld die hij de afgelopen jaren over Augustinus gehouden heeft. Wat ze gemeenschappelijk hebben wordt uitgedrukt in de ondertitel: ze proberen door te dringen in 'de binnenkant van zijn denken', in de geestelijke belevingswereld dus van de mens Augustinus. Niet zozeer zijn theologie alswel zijn spiritualiteit staat centraal. Heel Augustinus' denken is inuners doortrokken van 'een innige ervaring van gemeenschap met de levende God'(10).
Dr. Schrama gebruikt weinig secundaire literatuur; liever kruipt hij zoveel mogelijk in de huid van Augustinus' eigen geschriften. Voortdurend komen we dan ook citaten van Augustinus tegen. De twintig opstellen zijn ingedeeld in vier rubrieken, die achtereenvolgens betrekking hebben op Augustinus' bekering, zijn staan in de wereld, zijn leven binnen de christelijke gemeenschap en zijn betekenis voor onze postmoderne tijd. Het gaat de auteur er niet slechts om na te gaan hoe Augustinus feitelijk gedacht en geleefd heeft, maar ook hoe dat ons geestelijk leven vandaag verrijken kan. Sterk onderstreept hij daarbij de positieve waarde die Augustinus toekende aan menselijke gevoelens als vreugde en verdriet. Volgens Schrama is dit accent in de loop van de Middeleeuwen verdwenen. Hij pleit dan ook voor een herwaardering van de plaats van gevoelens in de spiritualiteit; ofwel, als ik dat vertaal in protestantse termen: voor een bevindelijk geloofsleven.
Ik meen dat de auteur uitstekend in zijn bedoeling geslaagd is: je leert in dit boek inderdaad de warmte van Augustinus' geloofsleven kennen, en ook van zijn daarmee verbonden medemenselijkheid (er zijn aparte hoofdstukken over vriendschap, elkaar verdragen, gastvrijheid etc). Een nadeel van Schrama's congeniale Augustinus-lezing is wel, dat soms een iets te florissant beeld wordt opgeroepen. Met name vond ik dat het geval in hoofdstuk 13, 'Kerk is uitnodigen'. Wanneer de schrijver betoogt, dat Augustinus' theologie nooit aanleiding geweest is tot gewelddaden jegens mensen die anders dachten dan hij (202), stelt hij diens stellingname in de anti-donatistische strijd m.i. te tolerant voor. Augustinus verdedigde immers met een moeilijk houdbaar beroep op Luk. 14 : 23 ('Dwingt ze om in te gaan…') het recht van de overheid om de donatisten met geweld hun kerk te ontnemen en in te lijven bij de katholieke kerk. Voorzover wij vandaag van mening zijn dat de kerk uitsluitend uitnodigend in de wereld moet staan, kunnen we ons niet zonder meer op Augustinus beroepen.
Verder wordt hier en daar natuurlijk ook wel duidelijk, dat dit Augustinus-boek vanuit een rooms-katholiek perspectief geschreven is. Het blijkt bv. uit de kritiek die de schrijver heeft op de reformatorische breuk met de r.-k. sacramentstheologie (257). Maar het is hem er bepaald niet om begonnen met behulp van Augustinus het rooms-katholieke leersysteem te verdedigen. Daardoor overstijgt hij veelal – evenals Augustinus zelf – de scheiding tussen Rome en de Reformatie.
De opstellen zijn helaas niet geheel vrij gebleven van overlappingen. Zo lezen we tweemaal in dezelfde bewoordingen over Augustinus' afwijzing van het chiliasme (192 en 264). Wat ik daarbij overigens niet wist, is dat Augustinus Openb. 20 : 2 uitlegt vanuit Mk. 3 : 27, waar ook over een 'vastbinden' van de satan gesproken wordt. Van daaruit kon Augustinus de relatie leggen met de Evangelieverkondiging en de uitbreiding van Gods Koninkrijk in de wereldgeschiedenis. In dat licht bezien is zijn invloedrijke exegese van de passage over het 'duizendjarig rijk' niet zo vreemd als wel eens verondersteld wordt. Zo levert studie van de kerkvaders, en zeker van zo'n grote als Augustinus, altijd weer verrassende nieuwe dingen op.
G. v. d. Brink, Bilthoven

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen