Boekbespreking

Bart Gijsbertsen & Jan Willem Kirpestein (red.), De terugkeer van de mens, uit de ban van het cartesiaanse denken. Essays over waarden en normen, Uitg. Boekencentrum, Zoetermeer 1999, 239 blz., ƒ 44,50.
De redacteuren van deze bundel, beiden hervormd predikant te Kampen, hebben een zestiental mensen met zeer uiteenlopende achtergronden in wetenschap, kerk en samenleving uitgenodigd om elk vanuit hun eigen invalshoek hun visie te geven op de richting waarin onze cultuur zich vandaag de dag beweegt. Concreet stelden zij hen de vraag, in hoeverre zij lijden aan het 'metafysisch vacuüm' in onze cultuur, d.w.z. de leegte die ontstaan is doordat het geloof in God in de westerse samenleving zijn centrale, bindende plaats heeft verloren. In hun slotbijdrage schrijven de redacteuren, dat ze om een zo breed mogelijk platform te krijgen '(meer) stemmen van buiten de christelijke kring en ook de stem van vrouwen' (237) hadden willen laten klinken, maar dat dat hen niet gelukt is.
Vermoedelijk eveneens om zo breed mogelijk weerklank te kunnen vinden benadrukt dit boek niet in de eerste plaats dat een terugkeer van God in de samenleving nodig is, maar roept het op tot een 'terugkeer van de mens'. Voor die aanpak valt best iets te zeggen. In het verlengde van de secularisatie blijkt hoe langer hoe meer dat ook het concrete mens-zijn in zijn natuurlijke verbanden onder grote druk is komen te staan. Het voortgaande proces van economisering en functionalisering van het alledaagse leven roept in brede kring gevoelens van onbehagen op. In dit boek worden daarom pogingen gedaan dit proces in al zijn vertakkingen te tekenen, te duiden en tot z'n wortels te herleiden. Blijkens de ondertitel van het boek zoekt men die wortels vooral in de filosofie van René Descartes. Maar dat verband wordt nergens echt uitgewerkt. Eén van de auteurs, dr. A. J. Plaisier, bestempelt het in het voorbijgaan terecht als te simpel en eenzijdig (184).
Hoe dat ook zij, wij leven vandaag steeds nadrukkelijker volgens het principe 'tijd is geld'. Met onze toenemende gerichtheid op prestatie en productie verliezen we het ware mens-zijn steeds verder uit het oog. Het meest indringend vond ik de tegenstelling tussen die twee – de huidige jachtige cultuur en het mens-zijn naar Gods bedoeling – verwoord in de bijdrage van ds. Gijsbertsen (die zoals hij zelf zegt het midden houdt tussen een artikel en een preek). Vreemd dat deze bijdrage niet als openingsartikel is opgenomen. De overige schrijvers tekenen vooral de negatieve gevolgen die het 'verdwijnen van de mens' heeft op uiteenlopende terreinen als economie, gezondheidszorg, onderwijs, theologie, recht en wetenschap. Velen geven daarbij ook aan hoe die gevolgen tegengegaan zouden kunnen of moeten worden. Wie het hele boek van voren naar achteren doorleest, ziet de rode draad ervan zodoende steeds helderder uitkomen.
Toch is de breedte van de bundel meteen ook haar zwakte. De doorwrochte cultuurkritische peilingen erin verdienen het zeker om breed gehoord te worden. Mij troffen in dit verband vooral de bijdragen van A. Klink en de al genoemde Plaisier, terwijl ook A. van den Beukel nog weer iets wezenlijks toe weet te voegen aan het vele dat hij de afgelopen jaren al op tafel gelegd heeft (zij het dat zijn artikel helaas wat slordig gedocumenteerd is). Deze artikelen worden echter afgewisseld door andere die toch eigenlijk wel een grote mate van tevredenheid uitstralen met het heersende culturele klimaat (J. G. Knol, J. de Vries en vooral A. C. Zijderveld). Is ten diepste ons aller probleem trouwens niet dat we ons te veel thuis voelen in onze welvaartscultuur om werkelijk kritisch te kunnen zijn? De bijdrage waarin Wim Kloppenburg het gebruik van het Liedboek voor de Kerken in de eredienst verdedigt tegenover andere invullingen van de liturgie is wel weer kritisch, maar op een manier die slechts moeizaam in verband te brengen valt met de hoofdlijn van de bundel. Hoe leerzaam dit artikel ook is, de in dit boek bepleite 'terugkeer van de mens' valt, lijkt me, niet noodzakelijk samen met een (terug)keer tot een hoogkerkelijke liturgie.
Door deze variëteit is de bundel niet geworden wat je zou hopen: een helder en krachtig, sterk onderbouwd cultuurkritisch protest, zeg maar in de lijn van Da Costa's Bezwaren tegen de geest der eeuw. Dat wil niet zeggen dat het geluid dat in deze bundel de rode draad vormt het niet verdient om breed weerklank te vinden. Wat dat betreft zijn we de redacteuren dankbaar voor hun initiatief.
G. v. d. Brink, Bilthoven

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen