Dienstvaardig tot Zijn eer (slot)

Leiding geven waarbij de waarheid, eenheid, taak en relatie een plaats hebben, is niet voor een ieder weggelegd. Alleen het spreekwoordelijke 'schaap met vijf poten' zou hier geschikt voor zijn. Waarom zouden anderen niet een gedeelte van hun taak kunnen overnemen? Alles hoeft ook niet door één persoon gedaan te worden. Er zijn leidinggevende personen in de gemeente waar veel op af komt zoals predikanten, ambtsdragers en kerkelijk werkers. Toerusting van ambtsdragers en gemeenteleden is in deze tijd dan ook broodnodig. In dit artikel komen de kwaliteiten aan de orde die nodig zijn in het leidinggeven en welke toerusting nodig is.

Welke bekwaamheden zijn nodig voor hedendaags leiderschap?
Jethro adviseerde Mozes in Exodus 18:21 mannen in te schakelen die kloek waren, godvrezend, waarachtig en gierigheid hatende, ter ondersteuning van zijn taak. Na Pinksteren werden er diakenen aangesteld die een goed getuigenis hadden van anderen en vol van de Heilige Geest waren (Handelingen 6:3). Timotheus moest mensen aanstellen die getrouw waren en in staat om anderen te leren (2 Timotheus 2:2). Leiding geven met deze eigenschappen kan alleen vanuit een christelijke houding waarbij er in verbondenheid met Christus vruchten gedragen worden. Leiding geven vanuit de waarheid is dan ook vanuit de verbondenheid met de Heere God, in de waarheid wandelen. Als schepsel van God mogen we onze natuurlijke gaven ontplooien en waar nodig inzetten. Een belangrijke gave voor leiderschap is een assertieve houding, gevoed door gezond zelfvertrouwen. Vooral bij het omgaan met conflicten en weerstanden zijn deze eigenschappen van belang. Organisatorisch inzicht zoals Jethro had, is eveneens onontbeerlijk om te kunnen delegeren, maar ook te controleren, zodat er verantwoordelijkheid gedragen kan worden. Zorgvuldig omgaan met mensen is een basis om mensen op een goede stimulerende wijze te begeleiden. Leidinggeven vanuit de waarheid, eenheid, taak en relatie vraagt krachtig leiderschap.

Is leiderschap aan te leren?
Er wordt wel eens gezegd dat iemand een geboren leider is. Hiermee wordt bedoeld dat de leiderschapskwaliteiten erfelijk zijn. Het zit er dan wel of niet in. Toch is 'natuurlijk' leiderschap zeldzaam. Meestal is het aangeleerd door opvoeding, socialisatie en training. Evenwichtige mensen worden meestal niet zo geboren, maar zijn veelal een product van hun opvoeding en vorming. We schreven in het eerste artikel dat leiderschapsvaardigheden met de roeping tot het ambt niet automatisch in de schoot geworpen worden. Toch zijn er gelukkig voorbeelden van mensen die door God Zelf toegerust zijn tot het ambt door middel van, zoals ik het pas eens hoorde zeggen, 'bekwaam makende genade'. Veelal nemen ambtsdragers, predikanten en kerkelijk werkers hun kwaliteiten en beperkingen mee in hun werk en is er op dit gebied nog veel te leren. Wanneer u al de artikelen gelezen hebt, is dit nog geen garantie dat u nu voldoende leiderschapskwaliteiten hebt. Het tot zich nemen van kennis kan maar beperkt een groei van vaardigheden geven. Ik pleit dan ook voor toerusting op het gebied van leiderschapsvaardigheden. Zo'n training geschiedt niet alleen met een lezing en de bespreking ervan, maar door oefening. Oefening baart immers kunst. Een timmerman kan het timmeren niet alleen uit een boekje leren, maar zal zelf met de hamer moeten gaan oefenen om het vak onder de knie te krijgen. Ik heb leidinggevenden ontmoet tijdens trainingen die na twintig jaar pas hun blinde vlelïen in hun omgang met gemeenteleden helder kregen, waarna ze beter gingen functioneren.

Kennis, houding en vaardigheden
Kennis van de Schriften om een ander te leren is broodnodig. Naast deze kennis zijn ook vaardigheden nodig in de omgang met andere mensen. Belangrijke elementen in het leiding geven in de gemeente zijn onderstaande sociale vaardigheden:

– bewust omgaan met non-verbaal gedrag (gezichtsuitdrukking, lichaamshouding enz.) Non-verbaal gedrag is ongeveer 65% van de communicatie, de rest is verbaal, het gesproken woord, dus is het goed hier rekening mee te houden.
– actief kunnen luisteren, waarbij de ander het gevoel krijgt belangrijk te zijn
– samenvatten in een gesprek, waardoor de ander zich begrepen weet
– op een goede wijze vragen stellen waardoor er diepgang in een gesprek komt
– het geven van een mening, zonder de ander af te wijzen
– omgaan met eigen gevoelens en de gevoelens van de ander
– het ontvangen en geven van kritiek
– op een assertieve wijze, rekeninghoudend met de ander op kunnen treden
– bewust omgaan met de ander, rekening houdend met het mogelijke gevolg van het handelen
– doelgericht omgaan met de ander
– flexibiliteit in de omgang met verschillende mensen
– omgaan met gevoelens van onmacht
Over elke vaardigheid is een artikel te schrijven, maar hiervoor is de ruimte te beperkt.
Ook is van belang vanuit welke houding gewerkt wordt. Onze houding kleurt als het ware ons handelen. Houding is uit te splitsen in weten, handelen en voelen. Weten hoe iets aangepakt moet worden, waarbij het gevoel aangeeft het niet te durven, kan tot gevolg hebben niet te handelen of te handelen vanuit een onzekere houding. Gevoelens van sympathie zijn er soms wel, maar als de ander hiervan niets merkt is het niet functioneel. Gevoelens van teleurstelling of frustratie zijn er soms wel, maar klinken niet door in de communicatie, zodat de ander niet weet waar hij aan toe is. Bekende begrippen zijn een open en gesloten houding, of een houding van respect en acceptatie naar de ander toe. Houding speelt in de omgang met de ander een belangrijke rol.
Mag er dan geen spontaniteit meer zijn, of mag de Geest ons dan niet meer leiden? Natuurlijk wel, maar verantwoordelijkheid zorgt ervoor dat gaven benut worden in een Schriftuurlijke richting waarbij het verstand niet uitgeschakeld wordt. Als het verstand aangeeft dat er in de houding en vaardigheden in de omgang met de ander verbetering kan komen, is het zaak middelen aan te grijpen ter verbetering.

Training in houding en vaardigheden
Leiderschap uitoefenen is niet een aantal aangeleerde trucs ten toon spreiden, maar gaat verder. Leiderschapskwaliteiten kunnen eigenschappen worden, die verweven zijn met de persoon. Twee manieren van leren zijn hiervoor nodig, namelijk vaardigheids-, en affectief leren. Deze vormen van leren kunnen de kwaliteit van de omgang met anderen verbeteren. Veel trainingen, schreven we al, kunnen de eigenschappen van mensen ook vervormen, wanneer ze de autonome mens en haar eigenschappen centraal stellen. In een lezing tijdens de viering van het 25-jarig bestaan van de Christelijke Hogeschool Ede, voorheen Hogere Sociale Academie 'De Vijverberg', hield dr. Ir. J. van der Graaf ons de gevaren hiervan voor. De Sociale Academie 'De Horst' in Driebergen had al menig student in enkele jaren tijds omgevormd tot mensen die verminkt waren in geestelijke zin, door het Heil voor te stellen als een opstand tegen de gevestigde orde. De noodzaak van christelijk hoger sociaal agogisch onderwijs werd dan ook noodzakelijk. Trainingen die vaardigheden en houding vormen in de omgang met de naaste kunnen dan ook alleen op christelijke leest geschoeid zijn. De christelijke leest is dan ook een evenwicht in de relatie met God, zichzelf, de naaste en als rentmeester. Training in houding en vaardigheden vereist oefening waarbij de cursist kritische feedback knjgt op zijn handelen, waardoor geleerd wordt met de ander professioneler om te gaan.

Supervisie als vorm van leren
Een andere vorm van leren is het supervisorisch leren. Supervisie is een vorm van leren waarbij een supervisor (docent) de supervisant (de cursist die supervisie krijgt) vragen stelt die de cursist stimuleren kritisch naar zichzelf te lijken. De supervisant wordt als het ware buiten zichzelf geplaatst, waarbij hij zichzelf ziet functioneren en eigen gedrag kritisch kan benaderen, met als het goed is gevolgd door gedragsverandering. Deze vorm van leren is diepgaand en brengt een leerproces op gang waarbij het einddoel is, dat de supervisant in staat blijft kritisch naar zichzelf te kijken, ook zonder de ondersteuning van de supervisor. Kwaliteiten worden verder ontplooid, nieuwe vaardigheden aangeleerd. Leerbelemmeringen worden zo veel mogelijk uit de weg geruimd en zwakke punten worden hanteerbaar gemaakt. Natuurlijk is door supervisie de mens niet maakbaar, maar wel worden zoveel mogelijk gaven ontplooid. Het leren binnen supervisie heeft vier belangrijke leer-momenten die gehanteerd worden. Meestal begint het leren met het inbrengen van ervaringen uit het werk waarop gereflecteerd wordt. De uitkomsten van deze reflectie worden in nieuwe begrippen of concepten geplaatst, waarna met de opgedane ideeën weer geëxperimenteerd wordt. Eenzijdigheden in het leren van de supervisant worden opgespoord, aan de orde gesteld en aangevuld. In de meeste opleidingen die beroepsbeoefenaren opleiden die met mensen omgaan staat supervisie op het menu. Het is dan ook onbegrijpelijk dat de opleiding tot predikant aan deze manier van leren weinig of geen aandacht schenkt. De opleidingen zijn meestal erg cognitief ingesteld, terwijl het werk naast preken hoofdzakelijk de beroepsmatige omgang met mensen is. Te denken is aan pastoraat, maar ook aan het leidinggeven. Graag voer ik dan ook een warm pleidooi voor deze vorm van leren. Deze vorm van leren is vooral gericht op professionele beroepsbeoefenaren.

Intervisie, bruikbaar in de gemeente.
Zonder training en supervisie zijn er ook mogelijkheden binnen de gemeente om toegerust te worden door elkaar. Zo'n vorm van toerusting heet intervisie. Ik denk dan met name aan predikanten die soms eenzaam in het isolement van de pastorie en gemeente hun werk doen, maar weinig of geen kritische terugkoppeling krijgen op hun functioneren. Ook is te denken aan ouderlingen die leidinggeven aan het wijkteam waarvoor ze verantwoordelijk zijn. Intervisie is een leerzame manier van uitwisselen van ervaringen volgens een gerichte methode. In een groep van 4  – 6 personen is intervisie een goede manier om elkaar toe te rusten. In een tijdsbestek van 2 uur mogen verschillende personen hun knelpunten en moeilijkheden in het werk inbrengen. Hierna gaan de anderen de inbrenger bevragen, waardoor er een analyse gemaakt kan worden van het 'probleem' van de inbrenger. Tot slot dienen de anderen de inbrenger van advies, waarna meestal het 'probleem' van de inbrenger hanteerbaarder wordt. Alleen het delen van moeilijkheden kan al steunend zijn. Deze zogenaamde incidentmethode, beschreven in het boekje 'Intervisie bij werkproblemen; procesmatig en taakgericht problemen oplossen' van Jeroen Hendriksen is goed bruikbaar. Wel is aan te bevelen om onder leiding van een deskundige een korte training te krijgen om zo methodisch mogelijk te werk te gaan, zodat het effect optimaal is.

Tot slot
We zijn in 8 artikelen ingegaan op de functionele kant van het kerkelijk werk. Ook hiervoor geldt: 'zo de Heere het huis niet bouwt, vergeefs arbeiden de bouwlieden er aan'. Leidinggevenden in de kerk krijgen het er niet gemakkelijker op. Toerusting is dan ook steeds meer noodzakelijk. Leidinggeven in de kerk hoeft niet te wedijveren met de wereld van het 'harde' management, ze is anders gekleurd. Het wandelen in de waarheid, hetgeen impliceert dat er zorgvuldig met mensen omgegaan wordt vanuit een afhankelijkheidsrelatie met God, geeft een andere kleur aan het werk in Gods koninkrijk. De poorten van de hel zullen de gemeente niet overweldigen, zo luidt de belofte. Op grond daarvan mogen we vertrouwen hebben in de toekomst, hoe donker het er soms uitziet. In vertrouwen mogen we de gaven die onze Schepper ons gaf ontwikkelen en hierbij de wijsheid van de wereld kritisch gebruiken. Soms zijn conflictsituaties in kerk en gemeente verlammend. Toch moeten we Gods water niet over Gods akkers laten lopen en in lijdzaamheid toekijken. Werken en bidden is onze taak. Hanteren van zwaard en troffel was in Nehemia's dagen de opdracht. Nu is deze opdracht er nog steeds, en met de Heere zal het ons wel gelukken.

A. Pals, Bleskensgraaf

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen