John Owen en de executie van koning Karel I

Vorig jaar verscheen van de hand van dr. P. de Vries een dissertatie over John Owen. De titel luidt: 'Die mij heeft liefgehad. De betekenis van de gemeenschap met Christus in de theologie van John Owen (1616- 1683)'. In de Waarheidsvriend van 14 oktober 1999 wijdde ds. C. den Boer een bespreking aan dit boek.
Wat hier volgt is meer geschreven naar aanleiding van dit proefschrift dan in reactie erop. Mij interesseert vooral wat aan de orde komt in hoofdstuk 3: het leven van John Owen in de context van zijn tijd. Dit hoofdstuk staat wat los van het geheel. Het is bedoeld om in een leemte te voorzien. Er is in onze taal weinig voorhanden over het leven van Owen. En wat voorhanden is, is - zo begreep ik - niet echt geschikt. Waarom is eigenlijk de biografie van de hand van P. Toon niet in het Nederlands vertaald? Het is een goed boek en er zou zeker belangstelling voor zijn. Zover is het echter nog niet en daarom is het goed dat dr. De Vries een biografische schets gegeven heeft, waarvan hij zelf schrijft dat daarin de bestaande Engelse literatuur wordt samengevat en dat er geen nieuwe gezichtspunten aan worden toegevoegd (28).
Wie kennisneemt van het leven van Owen komt onder de indruk van de veelzijdigheid van deze puritein en independent. Zijn geleerdheid wordt altijd zeer geroemd. Maar zeker zo interessant is de actieve deelname van Owen aan het kerkelijke en het politieke leven van zijn dagen. Juist daarin leren we Owen kennen. En niet alleen hem, maar zo krijgen we ook kijk op het puritanisme van zijn dagen. De puriteinen stonden niet aan de kant van het maatschappelijke leven toe te kijken, ze trokken zich niet terug in een veilig bastion van bespiegelende vroomheid. Hun vroomheid was diep bevindelijk van aard, maar wel met een chiliastische gloed en ook werden zij gekenmerkt door een enorme daadkracht.
Als we alleen de stichtelijke werken van Owen lezen krijgen we een onvolledig beeld van hem; niet alleen een onvolledig beeld van zijn persoon (die blijft dan eigenlijk helemaal buiten beeld) maar niet minder een onvolledig beeld van zijn vroomheid. Want die vroomheid uitte zich juist in tal van praktische beslissingen. Puriteinen waren mensen die vuile handen durfden te maken. Dat maakte hen natuurlijk ook kwetsbaar. Zo was het ook met Owen. Maar durven en willen wij die kwetsbare kant ook zien? In het boek van dr. De Vries kom ik die kwetsbare kant niet of nauwelijks tegen. Duidelijk is dat dit onderzoek zich niet richtte op het leven van Owen. Aan de andere kant wijdt De Vries wel een hoofdstuk aan Owen en de kerk (hoofdstuk 9) met daarin ook een paragraaf over kerk en overheid (par. 4), en met aandacht voor Owens visie op tolerantie. Daarmee plaatst hij Owen in de context van zijn tijd. Maar dan is het toch een gemis als bepaalde zaken niet uit de verf komen en zelfs nauwelijks genoemd worden. Een van de meest in het oog springende en schokkende zaken in die periode is de executie van koning Charles I in 1649 toen Cromwell aan de macht kwam. De biografische schets wil niet meer zijn dan een samenvatting van wat anderen hebben geschreven. Goed, maar dan ontkom je er bijna niet aan moeilijke punten uit de weg te gaan. Waardoor bijna vanzelf Owen tegen kritiek in bescherming wordt genomen. Zo'n punt is de executie van Charles I. Peter Toon stelt in zijn biografie over Owen, dat Owen op dat moment in Londen was om getuige te zijn van deze vreselijke ceremonie (Toon, 33). Op pagina 78 vermeldt De Vries dit feit en hij vermeldt ook dat Owen de dag daarna voor het parlement preekte. Dus, voor het parlement dat in hoge mate voor de onthoofding aansprakelijk was. Zowel de executie als het preken van Owen worden vermeld alsof het de gewoonste zaken van de wereld waren. Wie zo'n feit vermeldt dient uitleg te geven. Want bij mij komen er dan veel vragen boven. Niet alleen vragen strikt over dit historische feit. Maar ook vragen die betrekking hebben op zaken als: wie was Owen, wat dreef hem, hoe stond hij in de calvinistische traditie?

Puntsgewijs noem ik het volgende:
1. Hoe verhoudt zich deze handelwijze tot de reformatorische visie op de overheid? Wie vertegenwoordigt volgens Owen het hoogste gezag? (Voor Owen is dat waarschijnlijk - na God - het parlement.) Welke bijbelse argumenten werden voor de executie aangevoerd? Hoe verhoudt zich Deuteronomium 13 (het doden van degene die het volk tot afgodendienst verleidt) tot Romeinen 13 (de gehoorzaamheid jegens de overheid)? Hoe kan het dat Owen stilzwijgend (?) accoord is gegaan met het vonnis, terwijl slechts een minderheid van de raad (die Charles I moest berechten) de doodstraf uitsprak? (M. Ashley: Oliver Cromwell and the Puritan Revolution, 91).
2. Waren alle puriteinen hier voorstander van? Vervolgens: hoe kan het dat dezelfde Owen een pleitbezorger was van tolerantie? Hoe is het mogelijk dat hij de preek die hij daags na de executie voor het parlement hield vergezeld deed gaan van een verhandeling over... tolerantie! (Of Toleration and the Duty of the Magistrate about Religion.)
3. Hoe moeten we het beoordelen dat Owen bijna in alles Cromwell steunde; behalve toen Cromwell zelf koning wilde worden. Hoe moeten we beoordelen dat hij Cromwell steunde in zijn oorlog tegen Schotland. Het land waarmee Engeland een plechtig verbond had. Generaal Fairfax (een trouwe medewerker van Cromwell) weigerde om die reden tegen Schotland (de broeders) te vechten. Owen ging mee zonder protest. De Schotse troepen voerden de woorden 'Het Verbond' in het vaandel, de Engelsen: 'De Heere der heirscharen'. Het resultaat: 3.000 doden. Tragisch.
4. Werden politiek en geloof niet te veel vereenzelvigd? Liet Owen zich niet te veel gebruiken (misbruiken) voor de politieke doeleinden van Cromwell?
5. Alles speelde zich af in een tumultueuze tijd. De verhoudingen waren erg ingewikkeld, zowel kerkelijk als politiek. Allerlei zaken die wij vanzelfsprekend vinden (bijv. tolerantie) werden toen heel anders beoordeeld. Met het bovenstaande wil dan ook niet gezegd zijn dat Owen het per se bij het verkeerde eind had. Maar wel is het zo, dat er allerlei zaken zijn die vragen oproepen. Het moet kunnen lijden die vragen te stellen en dan zou het ook helpen te weten in hoeverre Owens mening en handelwijze gedeeld werden door andere puriteinen.
6. Dr. De Vries noemt Owen een bijbels theoloog (397). Natuurlijk was Owen dat in de zin dat hij het gezag en de volkomenheid van de Schrift beleed. Maar de Schrift is ingebed in een heilsgeschiedenis. Hoe is Owens visie op de (heils)geschiedenis? Hoe werd die visie vertolkt in zijn preken die op concrete militaire en politieke gebeurtenissen van zijn dagen betrekking hadden? Bijvoorbeeld: hoe werden de overwinningen van Cromwell vanuit de Bijbel geduid? Is voor Owen de geschiedenis van Engeland in zijn dagen een voortzetting van Gods heilsgeschiedenis met Israël? De Vries meent dat bij Owen geen sprake is van een onbijbelse verbintenis tussen nationalisme en het christelijk geloof (406). Wil hij dat nog eens verhelderen en concreet maken? Dat zijn spannende vragen, vragen die (gedeeltelijk) buiten het onderzoek van dit proefschrift vielen, maar waarover de auteur wellicht t.z.t. nog eens wil schrijven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen