Boekbespreking

Maria Pfirrmann:  Uw naam is met wijn geschreven - Bijbel, liturgie en dichtkunst in het vroege werk van Willem Barnard/Guillaume van der Graft, vert. Sytze de Vries Boekencentrum; 288 pagina's prijs ƒ 39.50 

In oktober 1999 promoveerde Maria Pfirrmann op dit proefschrift aan de Universiteit van Amsterdam. Bijzonder is dat dit al het derde proefschrift is gewijd aan het werk van Barnard (Paul Gillaerts (1987) en André Troost (1998) gingen Pfirrmann voor). De promovenda is Duitse en kwam naar Amsterdam om zich te verdiepen in de recente ontwikkelingen omtrent de eredienst onder leiding van prof. Boendermaker. Haar proefschrift verscheen in het Duits, maar werd door Sytze de Vries vertaald. Het interessante van deze studie is dat Pfirrmann zich beperkt tot het grondig analyseren van zes gedichten en daarop aansluitend zeven kerkliederen aan een diepgaande beschouwing onderwerpt. Deze concentratie levert veel op. Voor de gedichten koos ze de cyclus Woorden van brood (1957) en uit de kerkliederen licht ze zes thema's die opmerkelijk zijn voor Barnard: Stad, Zaad, Water, Namen, Adem en Vreemdeling. Haar slotconclusie is dat lichamelijkheid het sleutelwoord is in Barnards werk. Ze zegt in dit verband: De kracht van de associaties, de originaliteit van de beelden en de muzikaliteit van het taalgebruik kan men als bijzonderheden aanwijzen in de vrije gedichten van Barnard en zij kenmerken evenzeer zijn voor kerkelijk gebruik geschreven liederen. De eredienst krijgt bij hem poëtisch vorm. Deze vorm van vieren ligt ver van onze eigen manier en maniertjes, dat zal duidelijk zijn. Maar daarom is het goed voor de 'houten Klaas' die ik mezelf voel vergeleken bij wat hier over de wijze van eredienst gezegd wordt deze studie grondig te lezen, wat ik intussen ook geprobeerd heb. Soms dacht ik: wat zou ik graag de schone teksten van Barnard wil|en zingen. Ze zijn wonderschoon van taal en zeggingskracht. Kortom: wie liefhebber is van poëzie, interesse heeft voor het kerklied maar daarbij vaak behoefte heeft aan uitleg, verheldering en toelichting moet echt dit mooie boek aanschaffen. U leest dan tegelijk recente kerk- en liturgiegeschiedenis van de 'tweede helft van de vorige (ik bedoel dan de 20e) eeuw.

J. Maasland

Prof. dr. W. van 't Spijker (red.), Eschatologie. Handboek over de christelijke toekomstverwachting. De Groot Goudriaan, Kampen, 650 blz., ƒ 95, -

In de bekende serie die indertijd inzette met 'Bij Brood en Beker' (inmiddels verscheen van dat deel een tweede druk), heeft nu na 'Rondom de doopvont', 'De Kerk' en 'Spiritualiteit' een vijfde en laatste deel het licht gezien, een handboek over de leer van 'de laatste dingen'. De opzet van de serie getrouw is ook nu de driedeling bijbels, historisch en dogmatisch aangehouden. Zeer waardevol is het Bijbels deel. Prof. dr. H. G. L. Peels geeft een duidelijk voorbeeld van de wijze waarop vanuit een gereformeerde visie op de Heilige Schrift optimaal recht kan worden gedaan aan de resultaten van de hedendaagse bijbelwetenschap. Verrassend in de nuchterheid waarmee traditionele standpunten worden aangepast en gecorrigeerd zonder ook maar ergens het gezag van het Woord van God aan te tasten. Belangwekkend is de hier geboden correctie op de omgang met losse 'Adventsteksten', die als wegwijzers naar de komende Christus (wat ze inderdaad zijn!) vaak losgeweekt worden uit hun context. Daartegenover tekent de schrijver 'een patroon van verwachtingen'. De prediking in adventstijd - en dan niet alleen - zou zeer gebaat zijn met aansluiting bij dit patroon. Naast een historische dwarsdoorsnede waarin de ontwikkeling van de oudtestamentische eschatologie wordt geschetst, wordt een systematisch overzicht geboden aan de hand van hoofdmotieven. Zo wordt een weg gezocht tussen enerzijds een exact- letterlijke uitleg en toepassing; die geen recht doet aan de eigenaardigheid van het profetisch spreken, en anderzijds een vergeestelijkende uitleg die evenzeer eenzijdig is. Als puntje van kritiek: het pleidooi van dr. M. J. Paul voor een viervoudige uitleg van de oudtestamentische profetieën had meer waardering moeten ontvangen dan nu in noot 23 is gegeven.
Drs. H. J. de Bie geeft een bijzonder inzichtgevende beschrijving van een vrij onbekend terrein: eschatologie tijdens de intertestamentaire periode. Hier wordt een snelle en voor zover ik kan beoordelen verantwoorde oriëntatie geboden in een bonte wereld van geloven en verwachten, die onmisbaar is als achtergrond voor het verstaan van het nieuwtestamentisch spreken in deze. Dr. A. Noordegraaf geeft met de bij hem gebruikelijke helderheid en belezenheid een thematisch overzicht van de eschatologische prediking van het Nieuwe Testament. Belangrijk is de uiteenzetting over het profetisch-symbolisch karakter van de bijbelse beelden. De fundamentalist en de verlichte rationalist reiken elkaar de hand in hun zucht naar letterlijkheid en exactheid. Wanneer Noordegraaf op blz. 89 spreekt over 'het apocalyptisch beeldmateriaal' in 1 Thess. 4:13 v. zou ik graag een uitspraak hebben gelezen over de realiteit die hieraan beantwoordt. Het is mooi in dit opstel 'de ene melodie in de veelheid van de stemmen' te horen opklinken.
Het Historisch deel is breed. Medewerkers zijn: prof. dr. W. Balke; drs. M. van Duijn; dr. G. C. den Hertog; prof. dr. K. Runia; prof. dr. F. van der Pol; prof. dr. W. van 't Spijker en dr. B. Wentsel. Met name de hoofdstukken van Den Hertog leiden ons binnen in een wereld die voor de meeste lezers van 'de Waarheidsvriend' zo goed als onbekend zal zijn: het denken over de toekomst in het tijdperk na de Verlichting, in een eeuw van optimisme (de 19e) en in een tijd van crises (de 20e eeuw). Runia sluit bij dat laatstgenoemde hoofdstuk aan met een weergave van gedachtegangen uit de tweede helft van de 20e eeuw. Al met al een schat aan kennis over de christelijke toekomstverwachting in de loop der eeuwen en een zeer handzame introductie in de achtergronden van eigentijdse dogmatische ontwerpen van eschatologie.
Het Dogmatisch deel vind ik, met alle waardering voor hetgeen de medewerkers Balke, drs. K. Exalto en prof. dr. W. H. Velema geboden hebben, toch wat teleurstellend. Exalto schrijft goede dingen, maar geeft er geen blijk van eigentijdse bezinning te hebben verwerkt, Balke heeft de neiging toch weer uit te wijken van het dogmatische naar het dogmenhistorische (heel interessant, maar beter op zijn plaats in het Historische deel), Velema schrijft helder en belijnd, maar er treden door een gebrek aan redactionele afstemming teveel overlappingen op met wat anderen behandeld hebben. Dat is toch wel het voornaamste minpunt bij dit gedegen en inhoudrijke werk: de redactie had veel strakker moeten ingrijpen. Bij sommige bijdragen mis ik de bijbehorende literatuuroverzichten. Aan het einde van het boek had een tekstregister niet misstaan. Nu moet de lezer zelf bijeensprokkelen wat verspreid door heel het boek heen over bepaalde kernteksten te berde wordt gebracht. Ook een zaakregister zou van groot nut zijn geweest. Inhoudelijk mis ik, ondanks verspreide aanzetten daartoe, een grondige discussie of liever nog dialoog met de evangelische eschatologie van chiliasten en aanhangers van de leer van de bedelingen (dispensationalisten). Ik denk dat de gemeente geholpen zou zijn met een heldere weergave van de beslissende wissels die ervoor zorgen dat hier meersporigheid optreedt onder gelovigen die zich allen willen houden aan de bijbelse gegevens. Als slotsom blijft staan: een buitengewoon belangrijk boek dat vele uren hoogstaand leesgenot biedt tot geestelijke verrijking.

J. Hoek

Ds. Marius Noorloos, Leven uit de Bron, via geloofsontwikkeling naar gemeenteopbouw, Kok Kampen 1999, 101 blz.

De auteur is sinds 1991 als predikant voor missionaire gemeenteopbouw werkzaam in dienst van de Gereformeerde kerken in Gelderland. Dit boek is de neerslag van de praktische cursussen die hij aan kerkenraden en gemeenten geeft. Na lezing ervan ben ik het van harte eens met de waarderende woorden die dr. A. Noordegraaf schrijft in het Woord vooraf: 'Het aantrekkelijke van de opzet is dat persoonlijk engagement en gemeenschappelijkheid met elkaar verbonden zijn' (overigens is Noordegraaf tot juli 1998 aan de Universiteit van Utrecht verbonden geweest, en niet tot 1988, zoals op blz. 8 staat). De grondthese van het boek is dat geloofsontwikkeling en gemeenteopbouw onlosmakelijk met elkaar verbonden moeten zijn en blijven. 'Zonder een duidelijke identiteit als stevig fundament, dat het gehele kerkelijke bouwwerk draagt, zal de kerk steeds verder wegzakken'. Deze opmerking wordt gestaafd in Bijlage 1, waar dr. Otto Scholten aan het woord komt die in Trouw schreef dat gebrek aan identiteit de SoW-kerken in publicitaire ellende stort.
De kern van deze identiteit wordt ingevuld als een drievoudige betrokkenheid: bij de Heere, bij elkaar als zijn volgelingen, bij zijn werk in en voor de wereld. Het werken aan opbouw vanuit deze drievoudige kern wordt in 'een praktisch bouwplan' uitgewerkt, stapsgewijs en met vele handvatten. Het boek besluit met 10 interessante en praktische bijlagen. Het is al met al een handzaam werkboek dat van ervaringswijsheid en gelovige bewogenheid getuigt. Is het ook bruikbaar in hervormd-gereformeerde gemeenten? Hier en daar zouden we in praktische en liturgische invulling andere accenten leggen, maar qua intentie en opzet acht ik het persoonlijk ook in deze context zeker bruikbaar.

J. Hoek

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen