De taal van de verkondiging

De laatste tijd werd ik enkele keren geconfronteerd met de vraag hoe ver men gaan kan of moet met eigentijdse vertolking van het Evangelie. Het ging dan met name om het taalgebruik.
Taal leeft. Als zodanig is het duidelijk, dat er de tijden door sprake is van verschuiving van taalgebruik, ook in de verkondiging. Vandaag wordt wat de taalvorm betreft nergens meer gepreekt als twee eeuwen eerder. Legt men preken van vandaag naast preken van nog maar veertig jaar geleden dan ziet men zelfs al flinke verschuivingen.
Vandaag is overal de verstaanbaarheid van de prediking aan de orde. Naarmate de kennis van het Woord afneemt moet meer aandacht gegeven worden aan de helderheid van de overdracht. Korte heldere zinnen verdienen bijvoorbeeld de voorkeur boven lange, ingewikkelde zinnen. Daar komt nog bij, dat mensen in onze tijd van alle kanten nieuws en boodschappen krijgen aangereikt met reclameachtige slogans. Dat doet hen intuïtief vragen om eenzelfde directe benadering in de verkondiging van het Evangelie.

De mens mag in wezen de eeuwen door dezelfde zijn gebleven en zijn hart mag om dezelfde boodschap van zonde en genade verlegen zijn, zijn opnamevermogen is voor een belangrijk deel ook tijd-bepaald en daarin taalgevoelig. De Boodschap van het Evangelie zal dan ook in eigentijdse taal klinken. Zo geschiedde het op de Eerste Pinksterdag: ieder hoorde in eigen taal de grote werken van God. En zo is het Woord van God de tijden door in de eigen taal van mensen overal ter wereld doorgegeven. De vertaalslag vanuit de grondtalen was daarbij geen sinecure. Hoe laat men het Hebreeuws Duits spreken?, vroeg Luther. En hij begaf zich op de markt om de taal van het volk te leren en te verstaan en het Woord zo dicht mogelijk bij de mensen te brengen. Daarbij werden inzake de 'heilgeheimen' woorden gevonden - in elke taal, ook in de onze - waarvan de grondbetekenis zoveel mogelijk overeenstemde mèt of recht deed aán de grondwoorden van de oorspronkelijke bijbeltalen. Zulke woorden raakten ingeburgerd in het geestelijke leven. De verkondiging van het Woord is het Woord Zelf niet. In de verkondiging wordt het Woord verder uitgelegd. Zal men dan in taal dan niet nog dichter bij de hoorders dienen te komen?

Geen koopwaar
Toch is het de vraag hoe eigentijds het in de verkondiging zal toegaan. Want in elke taal zijn gradaties: van voornaam tot banaal, van deftig tot populair, van stijlvol tot stijlloos. Past elke stijl bij het Evangelie?
We sloegen er op na wat Calvijn schrijft bij de bekende tekst uit 2 Kor. 2:17, waar Paulus zegt: 'Want wij dragen niet, gelijk velen het Woord Gods te koop, maar als uit oprechtheid, maar als uit God, in de tegenwoordigheid Gods, spreken wij het in Christus'. Wat de uitdrukking 'te koop dragen' betreft richt Calvijn zich hier een andere woordvertaling 'Want wij zijn niet gelijk velen het Woord vervalsende...'. Erasmus gebruikt hier de uitdrukking sjacheren of woekeren, zegt hij, en voegt daar dan aan toe dat het Griekse woord, dat hier genomen is van de 'opkopers en de kleinhandelaars' geldt, die hun koopwaar opsieren om deze duurder aan de man te kunnen brengen. Wanneer dat gebeurt moet ook van vervalsing van de leer gesproken worden. De leer van God, zegt Calvijn, kan op twee manieren verbogen worden. In de eerste plaats door die te vermengen met 'valsheid en leugen', zodat het niet meer de rechte leer Gods is. Maar ook indirect: wanneer men wel de zuiverheid van de leer behoudt, maar wanneer 'om de mensen te behagen, her- en derwaarts wordt gebogen'. Men zoekt dan de lof der wereld, waarbij men 'eigen scherpzinnigheid of welsprekendheid' ten toon spreidt. Men speelt dan - zegt Calvijn - met 'het heilige Woord Gods als met een bal'. En dat is vals spel met het Evangelie.

Verkondiging van het Woord Gods mag geen theater worden. Dan kan de oprechtheid wijken. Het Woord Gods dient - zegt Paulus verder - in oprechtheid te worden gesproken. Het gaat om 'godvrezende uitdeling' aan de gemeente van wat God Zijn dienaren heeft toevertrouwd. Niet voor niets zegt Paulus, dat het Woord Gods als in Gods tegenwoordigheid zal worden gesproken. God is getuige bij de Woordbediening.

Dat Paulus het tekstwoord afsluit met !in Christus' maakt duidelijk, dat prediking niet mensmiddelpuntig, zeker niet dominee-middelpuntig maar christocentrisch zal zijn. Als in Gods tegenwoordigheid wordt het Woord 'in Christus' gesproken. .

Populair
Hoe dicht men het Woord Gods ook bij het hart van mensen wil brengen, het blijft Woord Gods. Gezochte populariteit verdraagt zich niet met de hoogheid van het Woord, dat als uit God wordt gesproken. Paulus verbindt in zijn brief aan Titus het spreken van de gezonde leer dan ook met 'onvervalstheid, deftigheid (of waardigheid) en oprechtheid' (Titus 2:7). 

Dominees zijn geen standwerkers of marktkramers maar spreken van God uit het heilig Evangelie. Dat komt met name uit in de wijze, waarop over God Zelf wordt gesproken. Spreken in Gods tegenwoordigheid doet de hoogheid en de majesteit van God beseffen. God wordt in de Schriften aangeduid als de Hoge, de Heilige, de Verhevene, de Eeuwige, Die een ontoegankelijk licht bewoont. Daarom onderwindt Abraham zich om tot God te naderen, waarbij hij zich 'stof en as' weet, minder dan een druppel aan een emmer en een stofje aan de weegschaal. Over God kan nooit in populaire zin worden gesproken. Zelfs niet als over Hem wordt gesproken in de mensvormigheid, waarin Hij Zich ook openbaart in de Schriften. Als het mensvormige beeld van God als Pottenbakker wordt gebruikt (Jes. 64:8) staat dat tegenover het beeld van de mens als leem.
Naar mijn waarneming wordt soms vooral in negatieve zin (te) populair over God gesproken, doordat wordt gezegd wat of wie God niet is en dat soms in eigentijds populair jargon wordt uitgedrukt. Hetzelfde geldt voor de persoon van Jezus. Zeker, Hij is diep in het menselijke vlees ingedaald en de mensen in alles gelijk geworden, maar... zonder zonde. Hij was onzer één maar tegelijk ook Gods Zoon. Daarom wordt ook Zijn Naam in de prediking uitgesproken als in de tegenwoordigheid Gods. Jezus kan nimmer ons 'vriendje' zijn, al wordt Hij in de Schrift aangeduid als 'Vriend van tollenaren en zondaren' (Mt. 11:19) en al noemt Jezus hen Zijn vrienden, die doen wat Hij hun gebiedt (Joh. 15:14).

Nabij
Hoe vindt men vandaag de juiste woord- en stijlvorm in de verkondiging? De prediking kan niet buiten het taaleigen van het Woord om geschieden. Dat geldt de wijze, waarop over God gesproken wordt maar ook als het gaat over Zijn daden. Hierboven stelde ik dat in elke taal grondwoorden zijn gevonden, die aansluiten bij de grondwoorden van de brontalen: verzoening, rechtvaardiging, heiliging, wedergeboorte, verlossing, voorzienigheid. Die woorden mogen in de prediking nader worden aangeduid en uitgelegd maar ze mogen niet, vanwege vermeende onverstaanbaarheid, teloor gaan. Dan verliest de prediking haar diepgang.

Prediking heeft ook in de taal, waarin ze is gehuld, iets van de dwaasheid van de 'Boodschap, die van God uit tot mensen komt; een Boodschap in Christus, voor de joden een ergernis en de Grieken een dwaasheid maar voor wie behouden wordt "kracht Gods en wijsheid Gods' (1 Kor. 1:23, 24).
Door popularisering kan de Boodschap worden verminkt of afgezwakt. De prediking is geen dramatische verbeelding. Dat maakt ook ons bezwaar uit tegen het vandaag in zwang zijnde bibliodrama. De verbeelding richt alle aandacht op de verbeeldende acteur en de aandacht wordt afgeleid van het hoogheilig Evangelie. Niet alleen de dramatische uitbeelding profaniseert het Woord, dat kan ook geschieden door al te populair woord-, taal- en stijlgebruik. In de prediking staan dienaren, op heilige grond. Als in de tegenwoordigheid van God. Daarom geldt: De schoenen van de voeten.

Nochtans blijft er de worsteling om verstaanbaarheid. Ook in zinswendingen of woorden van elke vertaling van de Schrift zit iets eigentijds, zodat die woorden bij het verstrijken van de tijd minder verstaanbaar worden. Preken dus in helder taalgebruik, voor ieder verstaanbaar! Er is ook een kanseldeftigheid, die zoveel menselijks aan zich heeft, dat er communicatieve afstandelijkheid door kan ontstaan. Ook archaïstisch taalgebruik kan verstaanbaarheid in de weg staan. Want oud taalgebruik is niet bij voorbaat bijbels taalgebruik. Soms kan het ook zo cru toegaan, met de bedoeling bijbels scherp te zijn, dat het Woord wordt ontwijd.

Hoogte
De grote heidenapostel, die er met het Evangelie op uit trok, de toenmalige, vóórchristelijke wereld in schreef aan zijn geestelijke zoon Timotheüs: 'Buiten alle twijfel, de verborgenheid der godzaligheid is groot; God is geopenbaard in het vlees, is gerechtvaardigd in de Geest, is gezien van de engelen, is gepredikt onder de heidenen, is geloofd in de wereld, is opgenomen in heerlijkheid' (1 Tim. 3:16). Wanneer de prediking wordt ingeschakeld in de keten van Gods grote daden, op de hoogte staat van de heilsfeiten, is waardigheid een voorwaarde voor de prediking. Dat zal, aan de inhoud van de prediking, mits geënt op de grondwaarden en grondwoorden van de Schrift, ook mede ernst en aanspreekbaarheid geven. Die prediking zal meer beklijven dan populistische prediking, die duurt zolang de prediker duurt. Johannes zei: 'Zie het Lam Gods dat de zonde der wereld wegneemt'. Prediking is heen-wijzend naar Hem en af-wijzend van de prediker.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen