Uit de pers

Lectori Salutem
Ik weet niet of deze aanhef nog weleens gebruikt wordt in een brief of bij een aankondiging van een vergadering. Maar, 'Den Lezer Heil' werd in vroeger dagen veelvuldig gebruikt. 'Lectori Salutem - Verhalen uit de klassieke oudheid' is het thema van de 65e Boekenweek, die van 15 tot 25 maart wordt gehouden. Er bestaat groeiende belangstelling voor verhalen uit de tijd van de klassieke schrijvers. Wie regelmatig snuffelt in boekhandels ziet geregeld vertalingen liggen van beroemde boeken als bijvoorbeeld de Dialogen van Plato en de Metamorfosen van Ovidius. Vooral nu de Boekenweek dit thema koos, zien uitgevers begrijpelijk reden om met nog meer vertalingen op de markt te komen. Het valt te verwachten dat ook de Bijbel meegenomen wordt in deze belangstelling. Immers, voor veel mensen valt de Bijbel ook in de categorie Griekse mythen en sagen. Bovendien, in toenemende mate wordt het ook in christelijke kring gebruik de bijbelverhalen meer als metaforen te lezen dan als geschiedenissen waarin Gods daden worden vermeld. Je kunt er dan meer mee manipuleren, en ze naar je eigen hand zetten. Anders gezegd literair verwerken.
Het Boekenweekgeschenk is dit jaar geschreven door Harry Mulisch en draagt als titel: Het theater, de brief en de waarheid. Het verschijnt in een oplage van 768.000 exemplaren. Het Christelijk Lektuur Kontakt nodigde Jaap Zijlstra uit het alternatieve boekenweekgeschenk te schrijven: De glazen schelp (van 14 maart tot 14 april ƒ 3,95 en daarna ƒ 14,90).

De strijd om God
Eén van de vele boeken die deze weken verschijnen is dat van de Britse ex-non Karen Armstrong. Ze schreef eerder Een geschiedenis van God (1993). In ons land werden er 75.000 exemplaren van verkocht. Nu schreef ze een boek De strijd om God (uitg. De Bezige 493 pagina's ƒ 59,50). Hierin geeft ze een geschiedenis van het fundamentalisme in de drie grote monotheïstische godsdiensten: jodendom, christendom, en islam. In Vrij Nederland van 4 maart 2000 stond een gesprek met haar te lezen. Ze geeft aan waarom ze ertoe kwam om dit boek te schrijven.

'De auteur: "Het stoorde mij dat je de hele tijd over fundamentalisme hoort praten als over iets dat vooral islamitisch is. Fundamentalisme in jodendom en christendom zou een raar randverschijnsel zijn, in de islam is het de norm. Dat vind ik een gevaarlijk vooroordeel. Ik wilde laten zien dat fundamentalisme een wereldwijd fenomeen is, met sterk gemeenschappelijke trekken."
In haar boek toont Armstrong mooi en overtuigend aan dat fundamentalisme, anders dan vaak wordt gedacht, bij uitstek een "modern" verschijnsel is. "De twintigste eeuw, " zegt ze, "heeft laten zien hoe graag mensen religieus willen zijn. In de jaren vijftig werd nog aangenomen dat de hele wereld zou seculariseren. Religie zou verdwijnen naar de privésfeer. Maar kijk naar Egypte. Daar is de islam nu net zo populair als het nasserisme was na de Suez-crisis. Kijk naar de Verenigde Staten. Amerika is gesticht als een van de eerste grote seculiere republieken, nu is het zo ongeveer het meest religieuze land ter wereld. Kijk naar Israël, een staat die seculier begonnen is. Tegenwoordig - en dat heeft niemand in 1948 kunnen voorspellen - kan geen politicus er een regering vormen zonder de steun van de orthodoxe rabbi's. Ik probeer in dit boek te benadrukken dat de ongelovigen een zekere verantwoordelijkheid dragen voor de opkomst van het fundamentalisme. Als een moderne, seculiere samenleving wortelschiet, ontspringt er fundamentalisme naast. Vooral als die maatschappij op een agressieve manier seculier wil zijn. Dan trekken groepen die de moderne tijd eng en bedreigend vinden, zich terug in hun getto's' en werpen barricaden op tegen andersdenkenden. Daar zitten uiterst griezelige kanten aan. Maar tijdens mijn onderzoek deed ik óók de ontdekking dat fundamentalisme mensen kan hélpen om de overgang te maken naar de moderne tijd. Dat was compleet nieuw voor mij, dat wist ik eerst werkelijk niet."'

Eén van Armstrongs conclusies is dat het superieure Westen een toontje lager moet zingen tegen de islam. Wij hebben ook de nodige eeuwen van strijd en twisten achter ons voor we zover kwamen als wat we vandaag democratie noemen. Godsdienstoorlogen, perioden van terreur, van ongekende wreedheid en van etnische schoonmaak hebben ons in het Westen gebracht tot de democratische rechtsstaat waarin we thans leven. Waar komt onze angst voor de islam dan toch vandaan? Karen Armstrong:

'Dat stamt, weet Armstrong, uit de tijd van de kruistochten. "Wij kwamen recht vanuit de donkere Middeleeuwen op het internationale toneel. En overal kwamen we de islam tegen. Het was het grootste machtsblok, net als de Verenigde Staten tegenwoordig. En zoals ze vandaag in de moslimwereld een hekel hebben aan Amerika, zo hadden wij een hekel aan de islam. Wij haatten de macht van de islam, we voelden ons inferieur. En de islam vertegenwoordigde voor ons de vreemdeling, de ander. In die tijd ontwikkelden wij de mythe dat de islam een intrinsiek gewelddadige en intolerante religie is. Wat niet waar is. Maar dat is tot op de dag van vandaag het algemene vooroordeel."
Het is geen intolerante religie? 
"Nee, de islam heeft een veel betere staat van dienst als het om verdraagzaamheid gaat dan andere religies. De koran accepteert andere godsdiensten als gelijkwaardig. In de islamitische wereld was altijd ruimte voor andere religies. In de grote steden zijn eeuwenlang gemeenschappen van christenen en joden geweest die hun eigen zaken konden regelen. Er was geen antisemitisme in het Midden-Oosten tot de stichting van de staat Israël. In Jeruzalem was de islamitische periode de meest harmonieuze. Beter dan toen de christenen er de baas waren, en beter dan zoals het er vandaag toegaat."
Toch gedragen veel hedendaagse moslims zich weinig tolerant.
"Dat doen ze omdat ze zwaar in het nadeel zijn. De moslims die hier in het Westen wonen, bijvoorbeeld, komen rechtstreeks uit de arme streken. Ze emigreren niet alleen naar het Westen, ze emigreren van een premoderne naar een moderne samenleving. Dat is een enorme stap. In de Verenigde Staten is het heel anders. Ik was daar in september, ik kreeg een prijs van de Muslim Foundation voor mijn pogingen om meer begrip te kweken voor de islam. Moslims die naar Amerika emigreren, zijn vooral de beter opgeleiden uit de middenklasse. Dat geeft een totaal andere sfeer. Ze willen Amerikaan zijn én moslim, proberen een Amerikaanse islam op te bouwen. Dat kost tijd. Honderd jaar geleden werden de rooms-katholieken gehaat in de Verenigde Staten, nu zijn ze geaccepteerd. Het interessante is dat de Amerikaanse bisschoppen behoorlijk onafhankelijk van het Vaticaan kunnen opereren. Ze zijn zelfs in staat het Vaticaan uit te dagen. De moslims in de Verenigde Staten willen hetzelfde. Ze willen een Amerikaanse islam die de mensen in de islamitische wereld kan uitdagen."
In Nederland luidt de klacht dat moslims weinig moeite doen om te integreren.
"De Britten bleven vroeger ook veilig in hun eigen enclaves als ze in het buitenland woonden. Die wilden zich niet mengen met de autochtonen. We zullen moeten accepteren dat we leven in een wereld waarin mensen met een ander geloof naast ons wonen. Zelfs honderd jaar geleden was dat nog niet zo. Westerlingen zien zichzelf als superieur. En natuurlijk voelen moslims dat, en dus gaan ze zich defensief gedragen. Dat is maar al te menselijk. Als iemand binnenkomt en jou duidelijk maakt dat jij een inferieur wezen bent, raak je geagiteerd, nietwaar? Ik heb dat zelf meegemaakt, als vrouw die het waagde te schrijven over religie. Kwamen van die mannelijke theologen naar me toe met zo'n superieur lachje. Dan voelde ik me in het defensief gedrongen, reageerde geprikkeld."
Moslims, zegt Armstrong, zitten wereldwijd in een diepe crisis. "De islam is finaal verslagen door het Westen. En dat is ernstig. Want voor moslims is de oemma, de islamitische gemeenschap, een heilige waarde. Als ze de moslimgemeenschap benadeeld zien, voelen ze zich zoals christenen zich voelen als iemand urineert op de bijbel. Of de hostie doormidden scheurt. Dat is voor hen net zo krenkend als de evolutietheorie dat was voor sommige christenen. Moslims moeten het pijnlijke feit accepteren dat de islam een total has been is. Ze moeten nu moderniseren vanuit een achtergestelde positie, kunnen ons alleen maar imiteren. Zijn helemaal afhankelijk van onze technische kennis, onze hulp, onze informatie. Maar gevaarlijk? Nee, moslims zijn niet gevaarlijk. Die economische en militaire macht hebben ze allang niet meer. De macht ligt in het Westen, bij de Verenigde Staten. Geen enkel regime in het oosten overleeft als Amerika het niet leuk vindt.'"

Ja maar, werpt de journalist van VN Armstrong tegen: wil er een dialoog ontstaan tussen de fundamentalisten en de rest dan zijn er wel twee partijen bij nodig!

'"Natuurlijk, en ik wéét hoe overtuigd fundamentalisten zijn van hun eigen gelijk. Nu is een dialoog onmogelijk, de sfeer is te slecht. Mijn boek heet niet voor niets De strijd om God. Secularisten en gelovigen zijn in staat van oorlog. Wat ik probeer in dit boek is luisteren naar de subtekst. Neem de apocalyptische mythologie van de Amerikaanse christen-fundamentalisten. Die klinkt grotesk. Jezus zal neerdalen op aarde in een bloedbad, democratie is een duivels systeem, de Verenigde Naties zijn een liga van de duivel, de Europese Unie is de antichrist, de Wereldraad van Kerken satanisch. Als iemand met zulke fantasieën bij de psychiater zou komen, dan zou hij de patiënt diagnosticeren als ernstig verward. Fundamentalisme is een uiting van ernstige culturele verwarring, waar we aandacht aan moeten besteden. Ik zou zeggen: stap af van dat hoge paard en kijk niet zo neer op deze mensen met je secularistische dédain."
Wat kunnen we er dan van opsteken?
"Nou, " zegt Armstrong, "fundamentalisten hebben gelijk als ze zien en voelen dat deze geseculariseerde wereld onaangename kanten heeft. Alleen laten ze dat weten op een uiterst verkeerde manier: agressief, gewelddadig, maar ze hébben een punt, weet je. Hoe flinterdun onze seculiere tolerantie is, hebben we gezien in de jaren veertig. Ik noem Auschwitz, als symbool van hoe de wereld kan worden als er geen idee van heiligheid meer is. Hoe we ontaarden als de ene mens de andere niet langer ziet als geheiligd. Kijk ook naar wat we doen met het milieu, hoe we de natuur uitbuiten omdat we die niet meer ervaren als heilig. Dat betekent niet dat we weer moeten geloven in een bovennatuurlijke God. Of dat we terug moeten naar de oude doctrines. Het betekent dat we weer moeten gaan denken op een dieper niveau dan het rationele." Beslist: "De wereld heeft een spirituele revolutie nodig.'"

Met deze laatste opmerkingen hebben we moeite. We zouden juist wel willen zeggen dat onze God Zijn wereld regeert en dat Zijn geboden heilzaam zijn voor alle mensen. Het diepere niveau, het spirituele waar velen naar verlangen, wordt ontvangen en gevonden in een levende omgang met God.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen