Uit de pers

Aandacht voor O. Noordmans
Eind vorig jaar verschenen de delen 9a en 9b van de Verzamelde Werken van dr. O. Noordmans (Kok, Kampen). Er is in ons blad al aandacht aan geschonken, naar ik meen. Het zijn delen waarin de correspondentie van Noordmans is ondergebracht. In Rondom het Woord (41e jrg. nr. 4), een uitgave van de NCRV, staat een gesprek te lezen met prof. dr. W. Balke. Hij 'verhaalt over de gereserveerde mens Noordmans die ook wel de geniaalste reformatorische theoloog in Nederland wordt genoemd', aldus de intro bij het gesprek met dr. Balke. Boven de bijdrage staat de regel 'Hij had iets geniaals'.
Eerst wordt ingegaan op leven en persoon van Oepke Noordmans, predikant in de eerste helft van 1900 met een ongekend rijk oeuvre.

Wie was de theoloog Noordmans en waarom zijn zijn brieven zo belangrijk? Balke: 'Hij is niet aan de universiteit werkzaam geweest, maar heeft drie kleine gemeentes gediend en verspreide geschriften nagelaten die als een ware goudmijn gezien kunnen worden. Hij behoort voor het Nederlandse taalgebied tot één van de grote cultuurdragers van deze eeuw met een geweldig brede aandacht en die vind je in zijn werken terug. Hij is bezig geweest met alle groten uit de kerkgeschiedenis zoals Augustinus, Luther, Calvijn, Pascal, maar ook met grote filosofen als Descartes. Hij kende ze allemaal en las hun werken.
Onlangs is de achtste dissertatie over hem verschenen. Wat het belang van zijn brieven betreft, Noordmans was in gesprek met zeer veel belangrijke tijdgenoten en daarom is zijn correspondentie een intieme geschiedenis van het Nederlandse geestesleven tussen 1885-1956.'

In het gesprek wordt ook ingegaan op het milieu, sociaal en godsdienstig, waaruit Noordmans stamde.

Hij is in 1871 geboren en in 1956 overleden. Uit wat voor soort gezin kwam hij? Balke: 'Hij kwam uit een gesettelde boerenfamilie in Friesland die behoorde tot het Friese Reveil. Zijn vader was een zeer verdienstelijk lekentheoloog die ook enkele geschriften heeft nagelaten. De vroege correspondentie tussen vader en zoon is daarom interessant. Dat milieu heeft ongetwijfeld een grote rol gespeeld.'

Wat kenmerkte het Friese Reveil op godsdienstig gebied?
Balke: 'Het was een pendant van het Reveil in Amsterdam en Den Haag. Daar was het meer een patricisch reveil met een sterk filantropische inslag. In Friesland zat er een sterke sociale component in. Dat kun je in het werk en het aandachtsveld van de jonge Noordmans terugvinden. Hij was als jong predikant al bestuurslid van de vereniging Kinderzorg en had in zijn gemeente sterk aandacht voor de sociale misstanden. Hij trad daar met kracht en verve tegen op.'

Hoe zou u de spirituele sfeer thuis omschrijven?
Balke: 'Je kunt dat milieu niet in een bepaald vakje onderbrengen. Zijn vader las veel en was zeer bevriend met Hoedemaker. De scheur van de Doleantie liep door een deel van de familie heen. Een aantal leden ging mee, anderen niet.'

Hoedemaker bleef lid van de Nederlandse Hervormde Kerk.
Balke: 'Ja, maar hij is acht jaar hoogleraar aan de Vrije Universiteit geweest. Daarna is hij weer gewoon predikant geworden in een plaatsje in Friesland.'

Hoe heeft Noordmans op de Doleantie gereageerd? Vroeg hij zich af waar die gereformeerden mee bezig waren?
Balke: 'Nee, dat zeker niet. Hij had ongetwijfeld kritiek op Kuyper, maar had ook respect voor diens enorme werk- en denkkracht. Hij heeft de Doleantie zeer betreurd. Hij was een man met een oecumenische instelling, een katholieke instelling in de wezenlijke zin van het woord, die hij probeerde zo breed en ruim mogelijk uit te dragen. Hij stond naar alle kanten open en was ook met alle kanten in gesprek. Het wezenlijke behield hij en drukte daar een nieuw stempel op.'

Ook de beroemd geworden meditaties van Noordmans komen ter sprake, die vooral in deel 8 van de Verzamelde Werken zijn ondergebracht. Er volgt een kort bekend citaat over Psalm 24 dat we hier ook weergeven.

'Bij deze psalm heb ik een oude schuld staan, die ik nu wil afdragen. Soms slaat plots het uur dat men zijn dank kan betuigen. Het was op een der eerste dagen van april 1877, dat ik aan de hand van een zes jaar oudere zuster, die nu reeds lang met Gods engelen Zijn aangezicht aanschouwt, een mijner eerste schoolgangen maakte. Lezen kon ik nog niet, en toch moest ik die morgen het vers van buiten kennen. Toen voegde de psalm, terwijl wij op de landweg voortgingen, zich bij ons. Hij wandelde als een derde met ons. mee, zoals Jezus met de Emmaüsgangers. Hij woei om ons heen zoals de Heilige Geest om de discipelen op het pinksterfeest. De woorden wisselden van mond tot mond; weg en weder; weer en weer, tot de psalm inwendig in mij woonde en mijn memorie en verstand het ritme hadden overgenomen waarin hijzelf, bij het drijven van de Geest was. geboren.'

Dr. Balke reageert daarop dan met de volgende opmerkingen:

'Er zit een diepe mystiek in zijn meditaties. Geen kloostermystiek, maar het gaat er bij Noordmans altijd om wat de echte humaniteit wil zeggen, namelijk dat de mens zonder God geen mens is. Als het perspectief op God en de eeuwigheid wegvalt, dan wordt een mens afgeplat. Bestaat het genus mens nog wel, zegt Noordmans, als de techniek in de Tweede Wereldoorlog de mens tot zulke monsterachtige dingen in staat heeft gesteld. Het gaat hem om de zorg om het echte mens-zijn. Dat heeft een mystieke grond in zich en dat is de omgang met God. Als dat wegvalt, is de mens ook geen mens meer.'

Hoe bereik je de omgang met God?
Balke: 'Dat is een zaak waarin de kerk, de verkondiging en het sacrament een grote rol spelen, maar ook de huisdienst. In het ouderlijke huis van Noordmans stond een pijporgel waar 's avonds bij gezongen werd. Je vindt dat ook in deze meditatie terug. Hij hoort uit de verte de diepe tonen. Later, in de verwarring en de chaos van het moderne kerkelijk leven komt Noordmans ook op voor de huisdienst.'

Gaf hij dat later ook vorm in zijn eigen huisgezin?
Balke: 'Hij heeft dat orgel bespeeld totdat hij niet meer kon.'

Het was voor hem belangrijk om niet alleen op zondag het geloof vorm te geven, maar ook door de week thuis.
Balke: 'Je kunt dat terugvinden in de strijd rondom de kerkorde in de jaren dertig, wanneer Noordmans opkomt voor een eigen vorm van huisdienst. De spiritualiteit wordt daarin gevoed. De huisgemeente heeft voor Noordmans dan een apostolaire spits. Deze moet een brugfunctie vervullen naar de kerk toe.'

De huisgemeente als apostolaire spits! Nog altijd de moeite van bezinning én toepassing waard. Waar studeerde Noordmans? En waarom juist daar?

Hij heeft theologie gestudeerd in Leiden en Utrecht. Leiden staat van oudsher bekend als een enigszins vrijzinnige opleiding: Utrecht als een orthodoxe. Heeft dat op zijn denken invloed gehad? Hij was sociaal betrokken: kwam uit een ethische richting. Is dat wat opgeschoven toen hij in Utrecht ging studeren? Balke: 'In zijn milieu was er strijd rondom de Doleantie. De vraag kwam op: moet ik naar de VU of niet? Ik denk dat de beslissing om in Leiden te gaan studeren is genomen omdat de theoloog Gunning daar was, die als eenzame tussen de dorre modernen een heel moeilijke positie had. Gunning heeft diepe indruk op Noordmans gemaakt. Dat hij later zijn studie heeft voortgezet in Utrecht kwam door zijn contact met A. M. Brouwer, wiens oom predikant was in Scharnegoutum, waar Noordmans' ouderlijk huis was.'

Hoe kwam het dat Gunning zo'n indruk op Noordmans maakte?
Balke: 'Het was de inzet van zijn existentiële persoonlijkheid waarmee Gunning theologie bedreef. Hij wilde niet, zoals Kuyper deed, met de botte bijl van de antithese alles uit elkaar drijven. Hij was van mening dat het niet om dorre orthodoxie ging, maar om het lied dat in het dogma vertolkt moet worden. Het gaat erom dat wij pas met de modernen klaar zijn als wij hun waarheidsmoment uit de omklemming van het modernisme bevrijd hebben. Hij bleef in gesprek en dat was ook wezenlijk voor Noordmans.'

Het modernisme was een stroming die aandacht wilde hebben voor de wetenschappelijke en historisch-kritische benadering van de bijbel en de theologische wetenschap.
Balke: 'Noordmans zegt zelf dat het intellect in de negentiende eeuw een geweldige tiran was. De natuurwetenschappelijke methode werd in de geesteswetenschappen toegepast, waar hij niet voor geschikt is. Als iemand in een mijn werkt, komt hij naar boven en trekt zijn pakje uit. Dan is hij gewoon mens en geen mijnwerker. Zo kunnen we niet de natuurwetenschappelijke methoden gebruiken in de geesteswetenschappen. Dat pak past daar niet, dat moet je uittrekken en dan ben je gewoon mens. Als je die vertechnisering op de theologie toepast, krijg je iets monsterachtigs.'

Dat werkt nog steeds door.
Balke: 'Ja, en dat maakt ook de moderniteit uit van het werk van Noordmans. Hij heeft dingen aangevoeld die je nu ten volle om je heen ziet, maar die toen nauwelijks ontdekt werden. Hij heeft met een ongelooflijke sensitiviteit spanningen voorvoeld van dingen die eraan kwamen, maar een profetenmantel zou hij niet hebben willen dragen.'

Verder in het gesprek met dr. Balke wordt nog een citaat van Noordmans vermeld, dit keer uit het nieuwe deel van zijn Verzamelde Werken deel 9b. Hier krijgen we een kijkje naar binnen in het persoonlijk leven van Noordmans, iets waar hij nooit scheutig mee was. Eerst het citaat en direct aansluitend vervolg en reactie van Balke:

'Maar om door te breken in het geestelijk huis van onze naaste is een kleine dronkenheid van node. De dronkenheid is ook een heel klein beetje lichamelijk. De zolen moeten iets minder vast op de aarde drukken en de schedel mag zich iets lichter gevoelen. Als bedlegerige voel ik deze dingen misschien iets gemakkelijker aan dan een man op volle kracht midden in zijn werk. Maar ze zijn mij toch vroeger niet geheel vreemd gebleven.
Toen mijn oudste zoon zijn noodlottige einde vond in 1944 werd mijn bestaan omgewoeld. Daardoor vielen de grenzen, die mij gewoonlijk van anderen op sobere afstand hielden, tijdelijk weg. Ik kon bij mijn naaste binnengaan met macht, aangedaan met een zekere onweerstaanbaarheid.
Hij had ook niet meer zijn gewone verweer. Het "ja" en "neen" gesprek was uit. Wij behoefden het niet eens te worden. Waarheid is geen korreltje zout op een weegschaaltje. Waarheid, dat zijn stemmen van patriarchen en profeten; van priesters en koningen; van apostelen en martelaren; van aartsengelen en cherubijnen. Waarheid, dat is het geluid van trompetten en bazuinen. Deze waarheid kan men niet in zich opnemen, zonder een beetje liefde, in liefde dronken te zijn.'

'Ik kon bij mijn naaste binnengaan met macht, aangedaan met een zekere onweerstaanbaarheid.' Wat bedoelt Noordmans daarmee?
Balke: 'Noordmans had jarenlang in Laren (Gld.) gestaan en had toch een zekere distantie en gereserveerdheid in zijn optreden. Mensen begrepen hem niet altijd. Het verdriet om het plotseling overlijden van zijn oudste zoon bracht de hele bevolking om hem heen. Er kwam opeens een heel andere verhouding tussen pastor en gemeente. Geen autoriteitsverhouding, maar zoals ook verder uit de brief blijkt, zegt hij dat waarheid geen rationalistisch systeem is. Wil je dat verstaan, dan heb je iets nodig wat hij "dronkendheid" noemt. We denken dan aan het pinkstergebeuren. Petrus zegt: we zijn niet dronken, we zijn nuchter, maar door de Geest gefascineerd geraakt door het Koninkrijk Gods. Dat is wat Noordmans bedoelt. We zijn gefascineerd geraakt en die fascinatie heb je nodig als je iets wilt begrijpen van wat waarheid is.'

Een prachtige zin is ook als hij schrijft dat wanneer ernstige dingen je overkomen, het ja' en 'neen' gesprek uit is. Dan heb je het niet meer over ditjes en datjes. Wat is nu de waarde van deze dikke bundel 9 van de Verzamelde Werken van Noordmans, waarin heel zijn correspondentie staat? Voegt het nog wat toe aan alle essays en de meditaties die al in die Verzamelde Werken zijn opgenomen? Balke: 'Deze egodocumenten geven een heel andere kijk op de mens Noordmans. Een geschrift wordt bedacht en uitgeschreven; hier is contact met mensen. Er is een briefwisseling aan de gang. Dat geldt niet alleen voor Noordmans, maar bijvoorbeeld ook voor Luther en Calvijn en alle groten. Een briefwisseling geeft een heel eigen interpretatiehorizon om het werk te verstaan. Als je de brieven niet zou hebben, zou je dat geweldig missen. Het is een geweldig hulpmiddel waardoor allerlei nieuwe perspectieven opengaan. We zijn heel blij dat er zoveel brieven zijn en met zoveel verschillende personen. Van links tot rechts.'

Berkhof, ook een grote Nederlandse theoloog, heeft Noordmans de geniaalste reformatorische theoloog van. Nederland genoemd. Deelt u die mening?
Balke: 'Ja, daar zit veel in. Hij zou dat nooit van zichzelf gezegd hebben en hij is ook nooit op een leerstoel terechtgekomen. Maar hij zei: ach, ik kan ook wel zo vanaf de grond praten. Hij was wat dat betreft geen carrièreman. Het is wel zo dat wanneer Karl Barth komt en iets nieuws brengt, Noordmans dezelfde dingen allang heeft voorvoeld en gezien. Dat is Noordmans. Ongetwijfeld een genie.'

In een gesprek met Puchinger (Christen en secularisatie 1968) heeft Miskotte verteld van de ontmoeting die hij zelf, maar ook Noordmans in 1926 had met Karl Barth in het gebouw van de A.M.V.J. in Amsterdam. Coryfeeën uit het theologisch corps van die dagen waren uitgenodigd om met Barth van gedachten te wisselen. Ik citeer nu Miskotte uit de bundel van Puchinger: 'Ik herinner mij nog zeer goed, dat Barth, na een interpellatie van Noordmans, ik meen over de theologische tijd en het sacrament, uitriep: "Solch eine vorgerückte Frage ist mir noch niemals gestellt worden".'

J. Maasland

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen