Naar het land van Luther en Bach

Vorig jaar, in de maanden juni en juli, schreef ik over Frankrijk, het land van Calvijn. Er is echter nog veel méér moois te zien, in ons land en daarbuiten. Waarom zouden we niet eens naar het land van Luther gaan? U hoeft er niet eens zo ver voor te reizen, want 'het land van Luther' ligt ongeveer 500 kilometer van de Nederlandse grens. Bovendien zijn we dan, voor de liefhebbers, meteen in het land van Johann Sebastian Bach. Bach leefde twee eeuwen later dan Luther. Maar we zijn wel in hetzelfde gebied. Bach werd bijvoorbeeld in Eisenach geboren, waar Luther een aantal jaren woonde, en waar, even buiten Eisenach, de Wartburg ligt. En Bach was cantor in de Thomaskirche in Leipzig, in welke kerk Luther de eerste protestantse dienst hield.
Bach is niet los te denken van Luther. En misschien moeten we het ook wel andersom zeggen: Luthers theologie werd mede door de invloed van Bach de gemeenten 'ingezongen'.

Eisleben
We beginnen in 'de Lutherstadt' Eisleben, een wijds woord voor overigens een mooi stadje: Luther werd hier geboren, 10 november 1483, maar nog geen jaar na zijn geboorte verhuisde het gezin naar het ruim tien kilometer verder gelegen Mansfeld. De bijvoeging 'Lutherstadt' dateert pas van 1946. En Luther is hier ook gestorven, op doorreis, toen hij enkele weken in Eisleben toefde. Maar laten we niet op de geschiedenis vooruitlopen.
Eisleben is een aardig stadje, van een kleine 30.000 inwoners. De oudste gegevens dateren van ver voor het jaar 1000. Het stadje is goed gerestaureerd en er is bijzonder veel moois te zien.

Geboortehuis
Onze eerste gang is naar het Geburtshaus van Luther. De weg wijst zich vanzelf: Lutherstrasse (hoe kan het anders? ) 16. We staan voor een witte voorgevel, versierd met een kleurig borstbeeld van Luther, met in gotische letters daar omheen: 'Gods woord is Luthers leven, daarom vergaat het nimmermeer'. Boven Luthers hoofd de Lutherroos, die we nog vele malen zullen tegenkomen.
Het geboortehuis is een van de oudste woonhuizen van Eisleben (15e eeuw) en alleen daarom al een bezoek waard. In 1817 werd er een museum voor de geschiedenis van de Reformatie ingericht en in 1917 het Luthermuseum. U ziet er vele schilderijen, vitrines met penningen en oude munten, komt in de slaapkamer van Luthers ouders, die als geboortekamer wordt aangewezen en ziet onder andere een elegant lessenaartje, in de vorm van een zwaan, die we, als symbool, ook nog vele keren zullen tegenkomen.
Luthers ouders hebben hier maar kort gewoond. De familie Luder (zo is de oorspronkelijke naam) kwam uit Möhra, ±15 kilometer onder Eisenach. Vader Hans was op zoek naar beter werk en zocht dat in de koper- of ijzermijnen in de omgeving van Eisleben. Vandaar dat het gezin in Eisleben neerstreek.

Doopkerk
Het is maar een paar stappen lopen: achter het geboortehuis staat de St. Petris en Paulikerk. Hier werd Luther, kennelijk omdat hij in de late avonduren geboren was, de volgende dag gedoopt: 11 november, de heiligendag van St. Maarten (Martinus van Tours, 4e eeuw). Niet moeilijk om te bedenken waarom hij van zijn ouders de naam Maarten kreeg!
U moet de St. Petri- en Paulikerk zeker ingaan: een laat-gotische, driebeukige hallenkerk, die juist rond de tijd van Luthers geboorte gebouwd werd en toen nog in de steigers stond. Luther werd daarom gedoopt in de kapel onder de toren, in welke kapel enkele kopieën van schilderijen van Lucas Cranach hangen: van Luther, van zijn vrouw Katharina van Bora, en van Luthers ouders. De doopvont werd inmiddels voorzien van een nieuwe voet en naar vóór in de kerk, vóór het altaar, verplaatst. Vergeet u ook niet naar het laat-gotische altaarstuk te kijken, afkomstig uit de school van Lucas Cranach, op wie we, als we in Wittenberg zijn, nog zullen terugkomen. En: let u op de kleurrijke Lutherroos in het gewelf. Ook op de Lutherroos en de zwaan als symbool kom ik in het volgende artikel terug.

Luthermonument
We maken geen haast, daar is het stadje te aardig voor, maar we gaan nu echt naar het centrum. Daar staat hij, op het marktplein, Maarten Luther. Het monument is van 1883 en werd, ter gelegenheid van het 400e geboortejaar van Luther, vervaardigd door de beeldhouwer Rudolph Siemering. Het laat Luther zien, de Bijbel onder zijn arm, die de pauselijke banbul gaat verbranden. In het voetstuk afbeeldingen van respectievelijk Luther in de familiekring, Luther en de bijbelvertaling, Luther in (godsdienst)gesprek met zijn grote roomskatholieke tegenstander Eck, en de overwinning van de Reformatie.

Andreaskerk
We gaan nu meteen ook de St. Andreaskerk in, die hoog achter het Luthermonument oprijst. Ook deze kerk is een laat-gotische hallenkerk, wat eerder gebouwd dan de St. Petri en Pauli. Luther heeft hier zijn laatste vier preken gehouden. Zijn laatste preek heeft hij niet kunnen afmaken. Hij werd onwel en gebracht naar het huis waar hij vertoefde.
Opvallend is de smalle, rijk gedecoreerde kansel. En, aan de muur, een oud priestergewaad, dat in Luthers tijd om de kansel was gedrapeerd. Ook zijn er verschillende grafmonumenten van de graven van Mansfeld, met welk gravenhuis Luther veel te maken heeft gehad.

Sterfhuis
We verlaten de kerk en begeven ons naar het heel dichtbij gelegen sterfhuis (Andreaskerkplein 7). Op 28 januari 1546 kwam Luther voor een twist tussen twee broers van de graven van Mansfeld over een erfeniskwestie naar Eisleben. De twist ging vooral over de zgn. banmijl, een strook rond de stad waarin geen concurrentie tussen de gilden en de markten mocht worden bedreven en geen nieuwe vestigingen werden toegestaan. De ene broer legde de banmijl anders uit dan de andere. In dit huis werd, mede door de inbreng van Luther, de twist bijgelegd.
Luther was de laatste jaren zwak van gezondheid. Bij zijn 63e verjaardag had hij al gezegd: 'Pasen zal ik niet meer beleven' en zijn colleges over Genesis beëindigde hij in november 1545 met de woorden: 'Dit is nu die lieve Genesis. Onze Heere God geve, dat men het na mij beter doet. Ik ben zwak, ik kan niet meer'. Toch reisde hij enkele maanden later naar Eisleben om te trachten de twist bij te leggen. Het werd zijn aardse eindstation. Kort voor hij stierf schreef hij in het Latijn: 'Laat niemand denken dat hij zelfs maar aan de heilige Schrift geroken heeft, tenzij hij honderd jaar met profeten als Elia, Elisa, Johannes de Doper, Christus en de apostelen de gemeente heeft geleid'; en dan, in zijn moedertaal: 'Wij zijn bedelaars; hoc est verum, dat is waar'. Het briefje met deze woorden werd op zijn tafel gevonden en is in het sterfhuis te zien.
Er is nog veel meer te zien: een waardevolle collectie Bijbels, waaronder een aantal vroege uitgaven, gedrukt door de Wittenbergse drukker Hans Lufft; de kamer, waar Luther met de graven van Mansfeld vergaderde; zijn sterfkamer en sterfbed (hoewel het de vraag is of Luther in dat bed is gestorven; de beschrijving van zijn laatste uren zegt dat hij op een leren bank lag); vele 'Lutherwoorden', o.a. wat hij enkele weken voor zijn dood tot zijn vrienden zei: 'Ik ben hier in Eisleben geboren en gedoopt, wat als ik hier zou moeten blijven (sterven)', en Luthers dodenmasker: vlak na zijn dood heeft men een gipsafdruk gemaakt van zijn gezicht en handen, een merkwaardige gewoonte, die echter meer voorkwam in die tijd. Het dodenmasker is ook te zien in de Marktkirche te Halle, waar het lichaam van Luther één nacht heeft opgebaard gelegen. Zijn lichaam werd namelijk overgebracht naar Wittenberg, waar het in de Slotkerk werd  begraven. Zowel op Halle als op Wittenberg komen we nog terug.

St. Annakerk
Waarom zouden we ook niet naar de St. Annakerk gaan? Het is een eindje klimmen. De kerk, gebouwd van 1513-1608, heeft, voor zover we weten geen rol gespeeld in het leven van Luther. Maar we vinden in deze kerk, naast ook weer een grafkapel van de graven van Mansfeld, de beroemde Eislebener Steinbilderbibel, 26 in steengehouwen reliëfs van bijbelse voorstellingen, een zeer uniek kunstwerk; tevens een zeer mooi gebeeldhouwd koorgestoelte uit 1585 en een rijk gedecoreerde kansel uit 1608.
We zijn nog maar één dag in het Lutherland, en wat hebben we al veel gezien. Volgende keer gaan we een goede tien kilometer verderop, naar Mansfeld. We kijken dan ook naar de betekenis van de Lutherroos en het symbool van de zwaan.

Huizen               H. Veldhuizen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen