Naar het land van Luther en Bach

Als we de levensloop van Luther zouden willen volgen zouden we van Mansfeld naar Magdeburg moeten gaan. Vader Hans stuurde hem hier, toen hij nog naar 13 jaar was, naar de voortgezette school. Een heel gebeuren voor een 13-jarig jongetje (Magdeburg ligt een goede 70 kilometer noordelijk van Mansfeld). Luther moet in deze voor die tijd zeer grote stad zijn ogen uitgekeken hebben: de stad telde meer dan dertig torens, en Luther moet er de bouw van de grote kathedraal, begonnen in 1209, hebben gezien.
We doen dat echter niet. Niet dat Magdeburg geen mooie stad is (ondanks het feit dat driekwart van de oude binnenstad in 1945 werd verwoest), maar Luther bleef er maar enkele maanden. Vader Hans zond hem na een aantal maanden naar Eisenach, een honderd kilometer zuidoost van Mansfeld, waarschijnlijk (de juiste reden is niet bekend), omdat zijn moeder uit de omgeving van Eisenach kwam. En zijn ouders hadden in Möhra, ±15 km ten zuiden van Eisenach, gewoond.
Nauwelijks veertien jaar jong kwam Luther in Eisenach aan. Hij moest er zelf de kost zien te verdienen door zingend langs de deuren te gaan, wat veel voorkwam in die tijd.
Eisenach is ook de stad van Johann Sebastian Bach. Hij werd hier tweehonderd jaar later (1685) geboren, zodat we er zowel het Luther- als het Bachhuis zullen bezoeken. Daar wachten we echter nog even mee, want even buiten Eisenach ligt het machtige slot de Wartburg, waar Luther later (in 1521) tien maanden 'gevangen' zou zitten. Omdat het er, zeker in de vakantietijd, zeer druk is, draaien we de chronologische volgorde om. We kunnen in de zomer op de Wartburg al om half negen terecht.

De Wartburg
Wie opziet tegen de klim, kan vanaf de parkeerplaats van de Wartburg een klein busje nemen. In ieder geval moeten we in deze 'prachtigste burcht van Midden-Europa, met het weidse zicht op de Thüringerland', naar binnen.
Wat een rijke geschiedenis kent de Wartburg. Volgens de legende moet graaf Lodewijk de Springer in 1067 verrukt hebben uitgeroepen: 'Wart' Berg, du sollst mir eine Burg werden': de berg moest wachten om een burcht te worden. De bouw volgde enige tijd later. Een grondige restauratie vond plaats tussen 1978 en 1983.
(afbeelding 1)
In de Middeleeuwen werd op de Wartburg het legendarische 'Minnezangersconcours' gehouden, dat door Richard Wagner in 1945 als thema in zijn Tannhäuser werd verwerkt.
In het begin van de 13e eeuw woonde de latere heilig verklaarde Elisabeth van Thüringen er. Ze werd in 1207 als dochter van de Hongaarse koning Andreas II geboren en op jonge leeftijd uitgehuwelijkt aan Lodewijk van Thüringen. Ze was echter zeer geraakt door de armoedeleer van Franciscus van Assisi en verzette zich tegen de rijkdom van het hofleven. Na het overlijden van Lodewijk (tijdens een van de kruistochten) zette ze zich, in vrijwillige armoede, in voor armen, zieken en melaatsen. Vandaar dat vele (rooms-katholieke) liefdadigheidsinstellingen en ziekenhuizen naar haar genoemd zijn. In de Wartburg vinden we o.a. de Elisabeth-kemenade met prachtige mozaïeken uit 1902-1906, en de Elisabeth-galerij met eveneens prachtige fresco's uit 1854-/55 van Moritz von Schwind van de geschiedenis van de Wartburg, het zangersconcours en het leven van Elisabeth.

Mijn Patmos
We bezoeken de Wartburg echter om een heel andere reden: Maarten Luther was hier tien maanden 'gevangen', vermomd als jonker Sjors (Jörg).
Men kent de geschiedenis. Luther keerde terug van de Rijksdag te Worms. De keizer had hem een vrijgeleide beloofd. Maar hij was vogelvrij verklaard. De keurvorst Frederik de Wijze nam hem echter in bescherming. Luther was tevoren ingelicht dat hij, aanvankelijk zeer tegen zijn wil, onderweg zou worden opgepakt en in veiligheid zou worden gesteld. Aldus gebeurde, ergens tussen Möhra en Waltershausen, middenin het Thüringerwoud, dichtbij het kleine dorpje Steinbach. In 1857 werd op de plaats van de 'gevangenneming', even noordelijk van Steinbach, in Luthergrund, een acht meter hoog gedenkteken opgericht met de woorden: 'Hier, op 4 mei 1521, werd dr. Maarten Luther gegrepen en meegenomen naar het kasteel de Wartburg, op bevel van Frederik de Wijze, keurvorst van Saksen.' Ik heb zelf het gedenkteken nog niet gezien. Het staat altijd nog op het programma.
Luther was op de Wartburg tot 4 maart 1522, toen woelingen in Wittenberg hem noopten daarheen terug te keren. Vele aanvechtingen heeft hij, tijdens zijn gedwongen verblijf op 'zijn Patmos', zoals hij vaak onder zijn brieven schrijft, doorstaan. Maar hij heeft er ook veel werk verricht. Meer dan tien geschriften zagen hier het licht. En: zijn 'grote' werk, de vertaling van het Nieuwe Testament uit het Grieks in het Duits, een werk dat hij in elf weken (!) klaarde. En dat midden in de winter (januari tot medio maart), in een kleine werkkamer met slechts een klein venster en verder weinig meer licht dan van enkele kaarsen.
We zien op de Wartburg, naast wat ik reeds noemde, het poortgebouw (de stenen brug was in Luthers tijd een houten ophaalbrug), en het vakwerkgebouw waar de slotvoogd Hans von Berlepsch woonde en Luther zijn vertrek had. Natuurlijk komen we in de Lutherstube: de katheder waaraan Luther staande placht te schrijven, wat ander oud meubilair, enkele schilderstukken en de 'inktvlek', die ontstaan zou zijn doordat Luther eens in hevige aanvechting de inktpot naar de duivel wierp, en die vele jaren van tijd tot tijd werd bijgeverfd. We moeten het verhaal maar niet als historisch beschouwen, zij het dat het ons laat zien dat Luther een zeer emotioneel mens was.
Luther heeft de Wartburg niet alleen als een Patmos gezien. Eens schrijft hij onder een brief niet meer 'mijn Patmos', maar: 'Uit het rijk van de vogels, die van hun takken zingen en God bij dag en bij nacht met alle krachten loven'.

Eisenach
Nu moeten we toch echt naar Eisenach, tegenwoordig een stad van een goede vijftigduizend inwoners. In Luthers tijd waren het er drie- à vierduizend. Eén op de tien inwoners was, o.a. vanwege de zeven kloosters, geestelijke. Luther was veel liever in Magdeburg gebleven en noemde Eisenach sarcastisch 'een Godvergeten plaats vol geestelijken'. Later noemde hij het echter: 'mijn lieve stad'. Hij ging hier drie jaar voor voortgezet onderwijs naar school. In een van zijn tafelgesprekken 'zegt hij later: 'Ik ging in Eisenach naar school en zong voor mijn levensonderhoud bij de mensen aan de deur'.

Lutherhuis
We rijden langs het Luthermonument: Luther, statig, zoals bijna altijd, de Bijbel in de handen. Op het voetstuk: Luther achter zijn werktafel bezig met het vertalen van de Bijbel. 'Opgericht op de gedenkdag van Luthers komst op de Wartburg, 4 mei 1895', staat er op het voetstuk.
We begeven ons naar het Lutherhuis (Lutherplatz 8), een van de mooiste en oudste woonhuizen van Eisenach, na de verwoesting in 1944 zorgvuldig herbouwd. Luther werd hier in huis genomen door de welgestelde koopmansvrouw Ursula Cotta, die onder de indruk was van het mooie zingen van de jonge Luther. Het is niet zeker of
(afbeelding 2)
dit het huis van vrouw Cotta was, wel dat het tot de Cotta-familie behoorde, waarom Luther er in ieder geval dikwijls vertoefd moet hebben. Het is een alleraardigst museum met vele beelden uit het leven van de jonge Luther.

Bachhuis
We moeten heel beslist het Bachhuis (Frauenplan 21) niet overslaan. Hier (vermoedelijk, want was is zeker? ) werd Bach op 21 maart 1685 geboren. Zijn vader, Johann Ambrosius Bach, was een vooraanstaand musicus. Hoeveel muzikale Bachs hebben er in Eisenach gewoond! Van 1665 tot 1797, dus gedurende*een periode van 132 jaar, stamden alle organisten van de St. Georgkerk en de Nicolaikerk uit het geslacht van Bach. Voor, naast het Bachhuis, staat het Bachmonument uit 1884. Hoeveel muziek moet hier in en rond het huis geklonken hebben!
((afbeelding 3)
Wie het Bachhuis bezoekt krijgt beslist geen spijt. Je hoeft er niet bijzonder muzikaal voor te zijn om de stijlvolle kamers en meubels te bewonderen. En de vele tokkel-, strijk- en blaasinstrumenten, vooral in de instrumentenzaal. Als het u een beetje meezit kunt u een muzikaal halfuurtje beleven waarin verschillende oude instrumenten heel instructief voor jong en oud (ook voor de kinderen) ten gehore worden gebracht. Bovendien is er regelmatig 'huismuziek' in het huis of de tuin van het Bachhuis. Maar om dat bij te wonen zult u wat langer in Eisenach moeten vertoeven.

St. Georgkerk
We kijken ook even in de St. Georgkerk, een drieschepige laatgotische hallenkerk, waarvan de bouw begon in 1515. In deze kerk werd Johann Sebastian Bach gedoopt. Hier preekte ook Luther, na zijn terugkeer uit Worms, op 2 mei 1521, enkele dagen voordat hij 'gevangen' werd genomen en naar de Wartburg werd gevoerd.

Wartburg-auto
Wie in auto's is geïnteresseerd mag weten dat er in Eisenach sinds 1898 auto's worden gemaakt. Eerst was het de Opel-Blitz en na de Tweede Wereldoorlog de Wartburg, die men soms of dikwijls in Oost-Duitsland ziet rijden. Overigens blijkt in het automobielmuseum in Eisenach dat de eerste auto uit 1898 al 'Wartburg' heette.
Ik denk bij de Wartburg echter liever aan Maarten Luther dan aan auto's. En bij Eisenach aan Luther en Bach.

Huizen                H. Veldhuizen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen