Naar het land van Luther en Bach

Mühlhausen
We kunnen van Eisenach vijftien kilometer naar het noorden gaan, naar Mühlhausen, de stad waarin tijdens de boerenoorlog van 1524/25 de radicale en revolutionaire Thomas Müntzer leefde, die met de Hervorming was meegegaan maar volkomen doorsloeg en Luther en de Hervorming veel tegenstand bezorgde. Hij preekte zijn revolutionair program in de Mariënkirche, die met zijn bijna honderd meter hoge toren de op één na grootste kerk van Thüringen is. In deze kerk was later een zoon van Johann Sebastian Bach organist. Müntzers borstbeeld staat aan de rand van het stadspark, maar Mühlhausen kan maar beter niet trots op hem zijn.
We kunnen er ook de mooie (vroeg)gotische Blasiuskerk bezoeken, waar Johann Sebastian Bach van 1707-1708 organist was.

Bad Frankenhausen
We kunnen nog een veertig kilometer verder noord-oostelijk gaan en komen dan in Bad Frankenhausen. Hier werd in 1525 het boerenleger van Thomas Müntzer bloedig verslagen. Zesduizend opstandige boeren vonden er de dood. Het geweldig groot panorama-monument, gebouwd 1974-87, herinnert aan de slag: op een monumentale schildering op een doek van 123 bij 14, 5 meter is de slag en alles wat ermee te maken had uitgebeeld.
We doen dat nu echter niet. We begeven ons naar Erfurt, de stad waar, wat Luther betreft, veel gebeurd is.

Erfurt
Erfurt wordt wel genoemd 'de torenrijke stad', omdat er in de tijd van Luther 80 kerken en 36 kloosters waren. Het was op vijf na de grootste stad van Duitsland. Het meest bekend was Erfurt om zijn universiteit, gesticht in 1392 en na Praag de grootste universiteit van Europa en de eerste in Duitsland die alle faculteiten had. Luther kwam hier in 1501 voor wat wij zouden noemen het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs, en nam zijn intrek in een soort studentenhuis, de Georgenburse (Michaelisstrasze). Hier nam hij, naar de gewoonte van velen in die tijd, de wat meer chique naam Ludher, en nog later: Luther, aan.
Vier jaar later studeerde hij af, waardoor hij toegang kreeg tot de universiteit. De bedoeling van vader Hans was dat hij rechten zou studeren. Op de terugreis van het ouderlijk huis in Mansfeld naar Erfurt kwam hij bij het plaatsje Stotternheim in een hevige onweersbui terecht, waarbij hij uitriep: 'Help mij, heilige Anna, dan zal ik een monnik worden.' Hij hield woord en meldde zich, zeer tegen de zin van vader Hans, bij het strenge augustijner klooster, waar hij noviet werd. Na een jaar van strenge ascese en zelfonderzoek werd hij gewijd tot monnik.

Augustijner klooster
Als u vanaf het noorden Erfurt binnenkomt en de Wilhelm Pieckstrasze weet te nemen, komt u het gemakkelijkst bij het klooster (vlakbij de Nicolaïtoren, een toren met een 'platte bal'). Het klooster werd in 1277 gesticht, in 1945 zwaar gebombardeerd, maar in 1982/83 in de oorspronkelijke staat gerestaureerd. We maken geen haast. We gaan eerst de kloosterkerk, de Augustijnerkerk, binnen. Hier legde Luther bij zijn wijding tot monnik de drievoudige kloostergelofte af: celibaat, geen eigen bezit en gehoorzaamheid aan de abt. Vóór in de kerk, voor het altaar, de grafsteen van Johannes Zacharias, een van degenen die Johannes Hus tot de brandstapel veroordeelde. Luther vond deze man zo heilig, dat hij bij zijn wijding op deze steen ging liggen. Hier, in deze kerk, las Luther zijn eerste mis. In de ramen rond het koor zijn episoden uit het leven van de kerkvader Augustinus uitgebeeld.
Via de deur in de zuidbeuk komen we in het klooster en de kruisgang, waar Luther dikwijls, lezend in het gebedenboek en mediterend, heeft gelopen. In het klooster bezichtigen wij o.a. de zeer sobere Luthercel, in welke cel Luther zes jaar lang heeft gestudeerd en vooral ook zijn geestelijke strijd heeft gestreden. We zien op een afbeelding in een van de zalen hoe het in het klooster dagelijks toeging: Rond middernacht de middernachtsmetten (1,5 uur), om 6 uur de conventsmetten (1,25 uur), om 9 uur de terts (0,5 uur), om 12 uur, bij de middagmaaltijd, de sext (0,5 uur), om 15.00 uur het vesper (1 uur) en bij de avondmaaltijd het complete nachtvigilie (avondgebed) (1,25 uur). Totaal 6 uur lezingen en gebeden. In het klooster hangen kernachtige uitspraken - van Luther, o.a. 'Zolang een mens niet aan Christus hangt, is hij een knecht (slaaf). Inderdaad, Luther is door het geloof in Christus, uit veel slavernij verlost.
Vanuit dit klooster werd Luther in de winter 1510 uitgestuurd voor een reis (te voet; een augustijner monnik reisde niet te paard of per koets!) naar Rome (de enige maal dat hij buitenslands was), een reis die hem confronteerde met het wereldse leven van vele geestelijken en met een totaal verwereldlijkt pausdom, wat hem een enorme geestelijke schok gaf. Vanuit dit klooster werd hij ook voor enkele maanden (1508/09) uitgezonden naar Wittenberg om daar colleges te geven.

Michaëlskerk
Met vele indrukken verlaten we het klooster en begeven ons naar het mooie, vlakbij gelegen Michaëlskerkje, welke kerk in Luthers tijd universiteitskerk was, en waar Luther in zijn studententijd vaak ter mis ging. In 1520 werd hier de eerste evangelische dienst gehouden en op 21 oktober 1522 preekte Luther hier voor het eerst. Aan de oostzijde van het kerkje de Drievuldigheidskapel. Aan de overzijde stond de universiteit. Alleen het portaal, in de Michaëlsstrasze is er nog van te zien.

Kaufmannskirche
We moeten nu hoognodig naar de Dom. We lopen er heen via een omweg: over de beroemde Kramerbrug, die al vermeld wordt in 1156 en aan beide zijden bebouwd is met winkeltjes, en langs de Kaufmannskirche, die ooit gebouwd werd door kooplieden uit Friesland (vandaar de naam), en in welke kerk Luther dikwijls heeft gepreekt. Vandaar dat voor deze kerk het Luthermonument staat (1889), met op het voetstuk de woorden: 'Ik zal niet sterven maar leven en ik zal de werken des Heeren verkondigen - Psalm 118: 17', woorden die hij in de veste Coburg op de muur schreef, toen hij eens in een diepe depressie verkeerde. Maar ook woorden die hier van toepassing zijn.

Domkerk
De laatgotische Domkerk was in Luthers tijd eveneens kerk van de augustijner monniken. Hoog rijst hij op de Domheuvel op. We moeten heel wat treden op om er te komen. Twee of driemaal per week heeft Luther deze treden ook beklommen, want hij gaf in het Auditorium Coelicum, vóór de Dom, les. In de Dom werd Luther op 4 april I507 tot priester gewijd.
In de middelste toren van de Dom hangt de Gloriosa, een geweldige klok, die al in 1497 werd gegoten, en die Luther ook heeft horen luiden. Nu wordt de Gloriosa alleen geluid op hoogtijdagen.
We kijken naar het rijkgebeeldhouwde voorportaal (uit 1330!) aan de noordwestzijde: de vijf wijze en de vijf dwaze maagden. Naast de wijze maagden staat een zesde wijze maagd, voorstellende Ecclesia (de kerk), en naast de dwaze maagden een zesde dwaze maagd: de Synagoge. Zulke voorstellingen komen meer in Duitsland voor en hebben zeer kwalijk gewerkt in de verhouding van de kerk ten opzichte van Israël.
In het koor van de kerk prachtige gebrandschilderde ramen uit 1370-1420. We bewonderen ook het rijkgesneden gotische koorgestoelte uit 1350-1360.
Naast de Dom (links) staat rechts de St. Severikerk, waarvan de torenspitsen ranker zijn dan die van de Dom. We gaan er even naar binnen. Het gaat ons vooral om de Bonifatiuskapel, noordoost van het koor. Bonifatius was het die in 742 het bisdom Erfurt stichtte.

Stotternheim
Al is het misschien laat geworden, u kunt er echt niet onderuit nog naar Stotternheim te gaan, een kleine tien kilometer ten noorden van Erfurt. Hier gebeurde het: de hevige onweersbui, die de toen 21-jarige Luther deed uitroepen 'Help mij, heilige Anna, ik zal een monnik worden.' De 'heilige' Anna is volgens de overlevering de moeder van Maria. Vandaar dat vrijwel overal waar de Mariaverering een rol speelt, ook de heilige Anna vereerd wordt. Calvijn ging als kleine jongen dikwijls met zijn moeder naar de abdij Ourscamp (dichtbij zijn geboortestad Noyon), waar, als men het gelooft, (een stukje van) de schedel van de heilige Anna bewaard werd. De moeder van Guido de Brès bad, toen ze zwanger was, tot de heilige Anna dat haar kind een zoon mocht worden, die groot mocht worden in het koninkrijk van God. Haar 'gebed' werd verhoord.
Ook Luther riep de heilige Anna aan. Voor hem kwam er bovendien bij dat de heilige Anna de schutspatrones van de mijnwerkers was. En had vader Hans niet een kopermijn?
U rijdt het dorpje in, slaat in het centrum af naar het station, gaat de spoorbaan over, volgt de weg circa 2 kilometer en ineens staat rechts een klein bordje dat naar links wijst: Lutherstein. Dat smalle weggetje volgt u een kleine kilometer. Daar staat tussen een groepje bomen het manshoge zwarte steenblok. Erop met witte letters: 'Gewijde grond. Keerpunt van de Reformatie. In een bliksemstraal van de hemel werd de jonge Luther hier de weg gewezen. 2 juli 1505. Help heilige Anna, ik zal een monnik worden.' En: 'Ex Thuringia Lux', het Licht komt uit Thüringen. U gaat even op een van de bankjes zitten en mediteert. Wat een geweldige plaats. En een oase van rust.
Klinkt het 'Het Licht komt uit Thüringen' niet een beetje trots? Was het wel het keerpunt van de Reformatie? Het was de aanleiding dat Luther het klooster in ging en monnik werd. Toch: God heeft het willen gebruiken.
Een veel groter keerpunt in Luthers leven, het eigenlijke keerpunt van de Reformatie, was Luthers ontdekking, in de torenkamer van het klooster in Wittenberg, van de rechtvaardiging van de goddeloze. Daarom gaan we in het volgende artikel (het werd tijd) eens in Wittenberg kijken.

Huizen                 H. Veldhuizen

Rectificatie
In het vorige artikel stond in het stukje 'De Wartburg' het jaartal van Richard Wagners Tannhaüser verkeerd vermeld. Dat moet niet 1945 maar 1845 zijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen