Naar het land van Luther en Bach

8, slot. Leipzig, stad van Johann Sebastian Bach

Leipzig is vooral de stad van Johann Sebastian Bach. Maar Leipzig heeft ook, zij het in mindere mate, met Luther te maken. Ze staan ook naast elkaar afgebeeld in de ramen van de Thomaskerk, waar Bach jarenlang cantor was. Bach is niet zonder Luther te denken en Luthers theologie van de rechtvaardiging door het geloof alleen werd mede door de invloed van Bach de gemeenten in 'gezongen'. Daarom gaan we eens in Leipzig kijken.

Thomaskerk
Onze eerste gang is naar de Thomaskerk. Deze is het gemakkelijkst te vinden als we vanaf het hoofdstation de Goerdeler-ring nemen. Een goede kilometer verder staat links de Thomaskerk, herkenbaar aan de toren, het herkenningsteken van de stad Leipzig.
De Thomaskerk is oorspronkelijk een kloosterkerk, en nu helemaal ingericht voor de protestantse (lutherse) eredienst. We gaan meteen naar binnen. Bach was hier cantor van mei 1723 tot aan zijn dood in 1750, dus 27 jaar lang. Helaas is de inrichting van de kerk anders dan in de tijd van Bach. Vrijwel alle meubilair werd in de loop der jaren verwijderd en de kerk werd in nieuwgotische stijl heringericht. Het doopvont (1615) bevat een aantal bijbelse voorstellingen. Het altaar is van een onbekende meester uit de 15e eeuw. De orgels uit de tijd van Bach zijn er niet meer. De beide huidige orgels zijn resp. van 1889 en 1967.
Toch, hier, in deze kerk, zijn de meeste kerkcantates, voor de lutherse eredienst, gezongen. Bach componeerde er ongeveer driehonderd. En we denken natuurlijk ook aan het Weihnachtsoratorium (1734), het Magnificat en Bachs passiemuziek, zoals de Johannes Passion (waarschijnlijk 1723) en de Matthäus Passion (1729).
Als u een paar dagen in Leipzig toeft en het zit u mee, dan kunt u het beroemde Thomaskoor, bestaande uit ongeveer 90 jongens (in de tijd van Bach waren het er 54) horen zingen. Het koor zingt vrijwel elke vrijdagavond en zaterdagmiddag speciaal muziek van Bach, zoals motetten en cantates, en de toegang is gratis. Ook in de zondagse erediensten zingt het koor als regel.

Graf en ramen
We staan stil voor het graf van Bach, onder de bronzen grafzerk in de vloer van het koor. Het lichaam van Bach werd begraven op de Johanneskerk-begraafplaats, maar in 1950 naar de Thomaskerk overgebracht en herbegraven. We kijken naar de gebrandschilderde ramen in de zuidbeuk. Er is één raam met Johann Sebastian Bach, en één raam met Maarten Luther, met rechts van hem Melanchthon en links van hem keurvorst Frederik de Wijze.

Protestantse eredienst
In de Thomaskerk werd op 27 juni 1519 een kerkdienst gehouden, aan het begin van het Leipziger dispuut (godsdienstgesprek) tussen Luther en Johann Eck, welk gesprek in de burcht Pleiszenburg plaatsvond. Ik kom daar zo op terug.
In deze kerk leidde Luther ook, maar dat was twintig jaar later, op pinksterzondag, 25 mei 1539, de eerste protestantse kerkdienst. Een gedenkplaat daarvan is aan de kerk aangebracht.

Bachmonument
We verlaten de kerk en kijken naar het Bachmonument aan de zuidzijde van de kerk. Het monument is van 1908.
Er is nóg een monument, en we moeten beslist niet vergeten dat te gaan bezien: in het kleine parkje tussen de Thomaskerk en de Goerdeler-ring. Dit kleine monument is een geschenk van Mendelssohn, die vanaf 1835 tot aan zijn dood kapelmeester van het Leipziger Gewandhausorkest was en een groot bewonderaar van Bach was. Hij was het die in 1829, voor het eerst sinds Bachs dood, de Matthäus Passion, die tot die tijd vrijwel onbekend was, liet uitvoeren. Het is pas sinds die tijd dat de Matthäus Passion in vele plaatsen jaarlijks wordt uitgevoerd. Het monument staat wat verscholen tussen de bomen, omgeven door een hekje.

Bachmuseum
Het kan niet anders: we gaan ook het Bachmuseum tegenover de Thomaskerk binnen. We zien vele handgeschreven partituren van Bach, een aantal muziekinstrumenten, allerlei wederwaardigheden over het leven van Bach en, niet te vergeten, een zaal waar we, al of niet met een koptelefoon, heerlijke muziek van Bach kunnen horen.

Leipziger dispuut
Ik noemde het al: in 1519 werd het Leipziger dispuut gehouden tussen aan de ene kant Luthers oude leraar Karlstadt en Luther en aan de andere kant dr. Johann Eck. Eck was afkomstig uit Leipzig en professor in Ingolstadt. Hij was een van de eersten die fel op de 95 stellingen van Luther gereageerd had. Uit Wittenberg waren zo'n tweehonderd studenten (gewapend) meegekomen om te voorkomen dat Luther iets zou overkomen. Ook Melanchthon was aanwezig, om Luther eventueel bijbelse of historische argumenten aan te reiken, wat ook herhaaldelijk gebeurde. Het is een zéér vermoeiend dispuut geweest waarbij vele scherpe woorden werden gesproken en dat duurde van 27 juni tot 16 juli. Aan het einde van het gesprek zei Eck o.a. tegen Luther: 'Jij bent een Hussiet' (volgeling van Johannes Hus). Dat was zo ongeveer het ergste dat men iemand in die tijd kon toevoegen. Luther werd dan ook in de ban gedaan. Misschien is dat een van de redenen geweest dat Leipzig pas twintig jaar later meeging met de Reformatie.
Het dispuut vond plaats op het kasteel de Pleiszenburg. Helaas is van de burcht niet meer over dan alleen een gedeelte van de toren. Op de plaats van de burcht werd namelijk in 1905 een nieuw raadhuis gebouwd. De architect maakte van het raadhuis opnieuw een 'burcht', waarvan delen op de Pleiszenburg lijken, met torens, gevels en een 114 meter hoge toren, die op het onderste gedeelte van de oude burchttoren werd gezet. Daarom is het toch de moeite waard bij dit raadhuis (Martin-Luther Ring) te gaan kijken. Aan de buitenkant van het raadhuis is een, overigens onooglijk, bordje aangebracht dat naar het dispuut verwijst.
Gedurende de dagen van het dispuut verbleven Luther en Melanchthon in een huis in de Hainstrasze, een van de straten die op het marktplein uitkomen. Het huis is er niet meer, maar op de plaats waar het stond is een stenen gedenkplaat aangebracht.

Musea
We gaan ook naar het museum der beeldende kunsten, waar een aantal schilderijen van Cranach te zien is. Verder is er een groot aantal schilderijen van Nederlandse schilders, zoals Rembrandt, Frans Hals, Jan van Goyen, Jan van Eyck, Rogier van der Weyden. Het museum heeft een van de grootste kunstverzamelingen van Duitsland.
En wie nog meer wil. zien: het oude raadhuis op de markt (stedelijk museum) bevat o.a. een verzameling schilderijen van Lucas Cranach en heeft een Mendelssohn-kamer met vele voorwerpen die aan Mendelssohn hebben toebehoord.

Muziek
Luther en Bach raken elkaar in veel opzichten. Luther was zelf muzikaal en zong veel en graag. Hij heeft vele kernachtige uitspraken over de muziek gedaan. Ik weet niet of ze er nog zijn, want de kerk is kort geleden gerestaureerd, maar in de banken van de Thomaskerk waren overal bordjes met markante uitspraken van Luther aangebracht. We troffen het dat we juist bij het bordje zaten met de woorden: 'De muziek is de beste gave van God. Daardoor worden vele en grote aanvechtingen verjaagd. Muziek is de beste troost voor een onrustig mens, ook als hij maar een weinig vermag te zingen. Ze is een leermeesteresse, die de mensen zachter, zachtmoediger en verstandiger maakt.' Zoiets kan alleen Luther zeggen.
En wat denkt u van deze woorden: 'De muziek is een van de schoonste en heerlijkste gaven van God, naast de theologie de schoonste. Daarom kan de satan haar niet uitstaan, omdat men daarmee veel aanvechtingen en boze gedachten verdrijft. De muziek verjaagt de geest der treurigheid, zoals men aan koning Saul ziet. In de Bijbel horen wij ook dat vrome vorsten zangers en zangeressen aanstelden en voor hun levensonderhoud zorgden. Muziek is de beste lafenis voor een bedroefd mens, zodat zijn hart weer verkwikt en versterkt wordt'.
In een van zijn tafelgesprekken zei Luther eens: 'Ik heb altijd van muziek gehouden. Wie deze kunst beoefent, is voor alles geschikt. Ook een schoolmeester moet goed kunnen zingen. Zingen is de beste kunst. Zij sluit de zorgen weg.'
Luther en Bach zijn in veel opzichten niet van elkaar los te denken. Bach schreef dikwijls onder zijn partituren: S.D.G. (Soli Deo Gloria). Luther zou dat ook kunnen schrijven. Of J.J. (Jesu juva, Help Jezus). Ook die woorden kende Luther.
Op het plein naast de Thomaskerk staat een groot huis met een sierlijke erker. Op die erker de woorden: 'Het Woord des Heeren blijft in eeuwigheid. En dat is het Woord dat onder u verkondigd is - 1 Petrus 1 : 25.' Die woorden gelden én Luther én Bach.

Huizen              H. Veldhuizen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen