Eenheid en verscheidenheid

In 1946 werd de Gereformeerde Oecumenische Synode (GOS) opgericht door een drietal kerken van Nederlandse origine, t. w. De Gereformeerde Kerken in Nederland, de Gereformeerde Kerk in Zuid- Afrika (Dopperkerk) en de Christian Reformed Church in Noord-Amerika. De GOS groeide uit tot een gereformeerde kerkenfamilie, waarbij ongeveer veertig kerken aangesloten waren. Elke vier jaar kwamen de kerken in een internationale synode bijeen. Daar werden besluiten genomen, die aan de lidkerken werden voorgelegd. Meestal werden deze besluiten door de afzonderlijke kerken bekrachtigd.
In de tachtiger jaren raakte de GOS in een ernstige crisis, enerzijds vanwege de apartheid in Zuid-Afrika, die door de lidkerken aldaar werd verdedigd of getolereerd, anderzijds vanwege de ontwikkelingen in theologisch opzicht binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland. In die jaren was de Gereformeerde Bond ook met waarnemers (ds. P. Kolijn en ondergetekende) op de assemblees aanwezig (Nimes, Chicago en Harare).
Tijdens de assemblee in Harare (1988) bereikte de crisis haar hoogtepunt. De Nederduitsch Gereformeerde Kerk in Zuid- Afrika bleef binnenboord, o.a. omdat - globaal gezegd - wijlen prof. dr. J. A. Heyns had betoogd, dat zijn kerken afstand hadden genomen van de apartheid in een rapport Kerk en samenlewing. De Gereformeerde Kerken in Nederland bleven als lid gehandhaafd, met een resolutie, waarin er bij de gereformeerde synode op werd aangedrongen uitspraken ten aanzien van het Schriftgezag (het rapport God met ons) en ten aanzien van homofilie te herzien. Voor enkele kerken, waaronder de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland, de Gereformeerde Kerk in Zuid- Afrika, die de GOS mee had geconstitueerd, en de Orthodox Presbyterian Church in Canada, was het moment aangebroken om de banden met de GOS te verbreken. Ook de Gereformeerde Bond zag in die jaren verder af van het waarnemerschap.

GOR
Tijdens de synode van Harare werd ook besloten de GOS om te dopen tot GOR, Gereformeerde Oecumenische Raad (Reformed Ecumenical Council). Sindsdien worden op de assemblees aanbevelingen gedaan, die aan de lidkerken worden voorgelegd maar waarmee ook een uitstraling naar buiten wordt beoogd. De GOR is nu meer een lichaam geworden als de (in de vorige eeuw ontstane) WARC (World Alliance of Reformed Churches) en de in 1948 opgerichte Wereldraad van Kerken.
Het karakter van de GOR-assemblees is naar mijn waarneming sinds de tachtiger jaren dan ook grondig veranderd. De assemblees, die ik toen meemaakte, waren gekenmerkt door hoog oplopende spanningen vanwege theologische verschillen. De assemblee, die nu werd gehouden, kende nauwelijks spanningen, omdat het over andere, theologisch minder gevoelige thema's ging. Het beoordelen van de aangesloten kerken in hun theologische posities of ontwikkelingen was nu niet aan de orde. De ontwikkelingen binnen de Gereformeerde Kerken bijvoorbeeld inzake de verzoening (Den Heyer) waren geen onderdeel van gesprek.
Over racisme werd nu gesproken als een algemeen wereldwijd probleem, niet als een zaak waarbij de Zuid-Afrikaanse kerken in het brandpunt stonden. Een permanente commissie inzake 'intermenselijke relaties' werd in het leven geroepen.
Inzake de aidsproblematiek, die met name het Afrikaanse continent teistert, werd aangedrongen op prediking, waarin wordt opgeroepen tot een godvruchtig leven en in liefde omgaan met slachtoffers en hun familie.
De adviescommissie theologie kende maar één wezenlijk thema, t.w. de vraag hoe de GOR zou moeten omgaan met of moeten adviseren in een gravamen, dat in de Gereformeerde Kerken van Australië was ingediend tegen de belijdenis 'nedergedaald ter helle' in het Apostolicum. Wat betekent nedergedaald ter helle? Is dat letterlijke nederdaling of is het de uitleg van de Heidelberger, dat Christus op het kruis de helse smarten heeft gedragen? Ter tafel lag een fundamenteel rapport in deze van de Christian Reformed Church in Noord- Amerika, waarin werd geadviseerd niet op deze zaak in te gaan. De GOR besloot op voorstel van de theologische commissie deze zaak te laten voor wat het is. Het gaat niet aan veranderingen aan te brengen in de (Latijnse) tekst van de oudste belijdenis, die de hele christenheid gemeenschappelijk heeft. Wel is het van belang om in één taalgebied eenzelfde vertaalversie te hebben.

De wereldgodsdiensten
Gegeven de thematiek, die aan de orde was, trad de GOR vanuit deze assemblee eensgezind naar buiten. De vraag is of dat ook het geval zal zijn wanneer meer theologisch relevante onderwerpen aan de orde zullen zijn.
Op één thema, dat op deze assemblee een grote plaats innam, traden wel grote verschillen aan het licht. Vele lidkerken bevinden zich in een situatie, waarin andere grote godsdiensten een meerderheid vormen en waar zich soms een strijd tussen de religies voltrekt. In Nigeria bijvoorbeeld is (nominaal) zestig procent van de bevolking christen en veertig procent moslim. Daar is sprake van een zeer gespannen verhouding, met van tijd tot tijd een bloedbad. Na een kerkdienst gaf een gedelegeerde uit Nigeria inzicht in de situatie aldaar, waarbij ze opmerkte dat Christus de Zijnen strijd en vervolging in het laatst der dagen heeft voorzegd. In Indonesië zijn er soortgelijke situaties; al lang op Java, waar de afgelopen jaren vele kerken zijn verbrand, en vandaag op Ambon, waar de strijd tussen christenen en moslims grimmig is, terwijl men er altijd in vrede heeft samengeleefd. Vanuit de assemblee werd een brief gezonden naar president Wahid en naar de secretaris generaal van de Verenigde Naties, waarin zorg werd uitgesproken over het feit dat religie wordt misbruikt om deze strijd te wettigen. Met hulp van het leger worden christenen aangevallen of van huis en haard verdreven. Overigens lieten afgevaardigden van Indonesische kerken weten, dat christenen hier ook niet brandschoon zijn.
Het viel intussen op hoe mensen uit verschillende landen, waar zich dezelfde strijd tussen de religies voltrekt, elkaar bevraagden en elkaar herkenden in hun gemeenschappelijke problemen.

Spanning
Op de agenda van de assemblee stond het thema 'religieus pluralisme', waarbij het ging om de vraag hoe (gereformeerde) christenen om zullen gaan met andere religies en hoe zij deze principieel zien. Hier traden wezenlijke verschillen aan het licht, ook binnen de Nederlandse delegatie. De Nederlandse gedelegeerde, mevr. ds. M. Frederiks (hervormd) schreef in het Friesch Dagblad over heftige discussies. Er was aan het begin van de assemblee een fundamentele lezing van dr. Tensur Aben (Soedan), waarin hij vanuit Hand. 17 stelde, dat er maar één weg tot behoud is en dat Christus eenmaal de wereld zal oordelen, waarbij het geloof in Hem beslissend is voor het heil.
Vanuit de Nederlandse delegatie werd een aanzet gegegeven voor de bezinning op dit thema in een adviesgroep over zending en diaconaat en werd in zekere zin de bezinning ook bepaald. In het uiteindelijke rapport, dat ter tafel kwam, werd enerzijds het unieke van Christus, in continuïteit met vorige assemblees, onderstreept maar werden anderzijds zending en interreligieuze dialoog van elkaar onderscheiden. Daarbij werd de vraag opgeworpen of God ook in andere godsdiensten werkzaam is. Handelingen 17 bleef echter ongenoemd, terwijl enige afstand werd genomen van de visie van dr. Aben. In Hand. 17 lezen we, dat de tijd van de onwetendheid voorbij is en dat God nu 'alle mensen alom' verkondigt zich te bekeren, omdat Hij 'een dag gesteld heeft, waarop Hij de aardbodem rechtvaardig zal oordelen door een Man, die Hij daartoe verordineerd heeft' (vs. 30, 31). Door ondergetekende is dat element toen ingebracht. Er kan geen dialoog zijn zonder getuigenis (witness). Niemand kan zeggen dat Jezus Heere is dan door de Heilige Geest (1 Kor. 12 : 3). Als voorbeeld hebben we genoemd, dat de Hervormde Kerk in 1951 het gesprek met Israël in haar kerkorde opnam (wat Israël betreft onderscheiden van zending) maar om te betuigen, dat Jezus de Christus is. Hoeveel temeer geldt dat voor andere godsdiensten. Op de assemblee zelf ontving deze inbreng brede respons. In de Nederlandse, delegatie niet. Een studiecommissie zal zich aan een rapport in deze zetten voor de volgende assemblee. Dr. Douwe Visser, tweede voorzitter van de GOR, voorspelde voor die in Nederland te houden assemblee een stevig inhoudelijk debat.
Ondergetekende zal, desgevraagd, over deze kwestie een uitgewerkte nota indienen.

Positie

De vraag is hoe de GOR zich nu verder zal ontwikkelen. De tijd van de grote polarisatie is voorbij. Desalniettemin zijn er binnen de GOR wezenlijke verschillen. In Centraal Weekblad schreef de Nederlandse gedelegeerde mevr. ds. R. Peetoom (geref.) een evoluerend artikel onder de titel 'Veelkleurigheid binnen de gereformeerde traditie nu ook binnen de GOR erkend'. Feitelijk is dat zo. De positie van de Gereformeerde Kerken stond nu niet meer ter discussie.
In de komende jaren moet worden besloten of de SoW-kerken de plaats van de Gereformeerde Kerken in de GOR zullen gaan innemen en als zodanig door de GOR als lid zullen worden aanvaard. Naar het zich laat aanzien zal dat geen problemen oproepen. Anderzijds zijn er tal van kerken lid van de GOR van strikt gereformeerde belijdenis. In 1988 zijn - als gezegd - de Christelijke Gereformeerde Kerken en de Zuid-Afrikaanse Dopperkerk uit de GOR gestapt. Maar de kerk van Mamassa op Sulawesi, die uit het zendingswerk van de Christelijke Gereformeerde Kerken is ontstaan, is lid gebleven. De Torajakerk, ontstaan uit het zendingswerk van de GZB, is inmiddels lid geworden. De Gereformeerde Kerk van Oost-Afrika, waarmee de GZB samenwerkt, is ook lid van de GOR. En de Dopperkerk was weer met waarnemers aanwezig. Dr. Koos Vorster sprak de assemblee toe en zei dat zijn kerk bezig is,  o.a. via de theologische instituten, de contacten met de zwarte kerken in Afrika te intensiveren en dat de GOR daarbij een wezenlijke betekenis kan hebben.

                * * *

Feit is dat de GOR na de crisis in de tachtiger jaren is verbreed. Feit is ook, dat er sprake is van nieuwe aantrekkingskracht. Zeven nieuwe kerken werden als lid toegelaten. De snel groeiende Presbyteriaanse Kerk van India (900.000 leden) zal zich ook gaan aansluiten. Persoonlijk moet ik bekennen, dat ik deze assemblee als vruchtbaarder en inspirerender heb ervaren dan de assemblees in de tachtiger jaren. De niet-Westerse kerken kwamen nu veel meer tot hun recht. Hun problematiek maakte een belangrijk deel van de agenda uit. En dat is dan ook 'onze' problematiek. Nu de wereld één groot dorp is geworden, hebben we elkaar hard nodig. Gereformeerde en presbyteriaanse kerken in Afrika, Azië en Zuid-Amerika hebben contacten met de wereldwijde gereformeerde kerkenfamilie nodig. Maar dat geldt, naar mijn ervaring, ook voor gereformeerde kerken in de sterk seculariserende westerse cultuur. Er valt voor ons ook heel wat te ontdekken en te leren bij en van kerken in de wereld waar sprake is van specifieke problemen maar soms ook van sterke groei (Nigeria, India).

Ten slotte
In Nederland kennen we het Contact Orgaan voor de Gereformeerde Gezindte. Dat leidt geen florissant bestaan. Maar in de wereld neemt gereformeerd Nederland (nog) nauwelijks deel aan de oecumene. In de Nederlandse Hervormde Kerk heeft het lidmaatschap van de Wereldraad van Kerken - altijd al, maar met name ten tijde van de revolutietheologie - van hervormd gereformeerde zijde onder zware kritiek gestaan. Het lidmaatschap van de WARC is altijd wat onderbelicht gebleven. Nu staat de Hervormde Kerk, in het kader van SoW, voor de vraag of men deel zal gaan hebben aan de binnenste kring van oecumene, de GOR. Zo ja dan ligt het voor de hand, dat daarbij, zoals ook nu, wordt gedacht aan een substantiële inbreng van de kant van de Gereformeerde Bond, die qua identiteit het dichtst ligt bij de (oorspronkelijke) identiteit van de GOR en bij die van vele lidkerken. Van vele zijden werd tijdens de GOR-assemblee de wenselijkheid onderstreept dat de Gereformeerde Bond een plek zou hebben in de GOR.

                * * *

En verder zou dunkt mij, bijvoorbeeld in COGG-verband, de vraag eens aan de orde kunnen komen waar voor kerken in de Gereformeerde Gezindte vandaag internationaal de verbanden worden gezocht. Of verkeren deze kerken wat dit betreft in een isolement? De vraag is of dat gerechtvaardigd is ten opzichte van kerken, waarmee men een zuster- of zendingsrelatie heeft. Er was wat mij betreft heel wat herkenning in de gereformeerde belijdenis met vele gedelegeerden uit landen en kerken ver weg. 

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen