Boekbespreking

Charles de Mooij, Geloof kan Bergen verzetten. Reformatie en katholieke beleving te Bergen op Zoom 1577-1795, 704 blz. gebonden en geïllustreerd, ƒ 65, - Hilversum, uitgeverij Verloren.
De titel van het boek is een aardige vondst: 'Geloof kan Bergen verzetten'. Het gaat over de geschiedenis van Bergen op Zoom in de periode van 1577-1795 en laat zien hoe een stad die aanvankelijk overtuigd tot het kamp van de Reformatie behoorde langzamerhand weer verzet werd, veranderde in een overwegend rooms-katholiek gemeenschap.
Bergen op Zoom nam binnen de Verenigde Nederlanden ten tijde van de Tachtigjarige oorlog een bijzondere positie in. Het was een strategische gelegen vestingstad aan de Schelde. Hoewel behorend tot Brabant had het een nauwe verbinding met Zeeland. Deze relatie zou vooral ook in de kerkelijke verhoudingen van betekenis blijken. De Staten van Holland onderkenden de bijzondere betekenis van deze stad en deden er alles aan om deze vesting als sleutelpositie te versterken. We kennen wellicht de regels van het verzetslied uit de 80-jarige oorlog: 'Berg op Zoom, houd u vroom, stut de Spaanse scharen'. Vandaar dat er altijd een garnizoen aanwezig was, zodat het militaire (vaak ook buitenlandse) element in de stadsgemeenschap een niet te verwaarlozen factor is geweest. De stad werd min of meer het gereformeerde bolwerk van het zuiden, dichtbij het gebied in de Zuidelijke Nederlanden dat in de Tachtigjarige oorlog voor de Reformatie verloren ging. 
De reformatie in Bergen op Zoom had dankzij de bevoorrechting door de overheid en een goede kerkelijke organisatie, respectabele predikanten, vaste voet aan de grond gekregen. Het bleef echter wel een stad in grensgebied. Zij die toch rooms-katboliek wilden blijven hoefden niet ver te gaan om hun geloofsgenoten te vinden. Veel burgers in Bergen op Zoom, ook als ze nog lang geen bewuste leden van de gereformeerd kerk waren, maakten echter gebruik van de diensten van de heersende kerk. Er waren echter ook bewust rooms-katholieken die uitweken naar omliggende plaatsen om aan hun godsdienstige plichten en behoeften te voldoen.
Een bijzonder complicerende factor in de verhoudingen van de stad was het feit dat Bergen op Zoom een markiezaat was en dat de familie van de markiezen, uit het geslacht Van den Bergh, overtuigd katholiek bleven. Dat zou na de sluiting van de vrede van Münster, toen de rechten van de markiezen in de stad weer hersteld waren, nog voor heel wat ingewikkelde verhoudingen zorgen. De verwikkelingen rond markiezin Elizabeth van den Bergh, die vanuit haar markiezenhof haar rechten deed gelden, maken duidelijk hoe precair de verhoudingen lagen. Ze waakte ervoor niet de indruk te wekken dat ze haar religiegenoten zou bevoorrechten. Ze kon binnen haar hof de roomse religie uitoefenen, maar de burgers van de stad mocht ze niet toelaten. Overigens liet ze het toch oogluikend toe dat er van de diensten van haar geestelijken gebruik werd gemaakt. Ze vond een argwanende gereformeerde overheid tegenover zich, die haar invloed zoveel mogelijk probeerde in te perken. Later viel deze markiezin in ongenade toen de indruk bestond dat ze toch wel te veel gemene zaken maakte met krachten die de Staten en vooral de Oranjes onwelgevallig waren.
Na 1700 werd de invloed van de rooms-katholieken geleidelijk groter door allerlei sociologische ontwikkelingen, o.a. de instroom van veel roomse immigranten. Uiteindelijk bleken de katholieken aan het einde van de achttiende eeuw weer duidelijk in de meerderheid. Hoewel er ook sprake is geweest van een goede wijze van samenleven van beide confessioneel verschillende bevolkingsgroepen, betekenden de emancipatiepogingen van de roomse meerderheid ook dat de verhoudingen in de stadsgemeenschap vertroebeld werden. Toch behielden de gereformeerden, anders dan in andere Brabantse steden, de historische kerk van Bergen op Zoom, al bouwden de roomsen hun eigen grote kerk ernaast. Nog even terugziende op de titel is het overigens de vraag in hoeverre het een verandering van 'geloof' is geweest waardoor de verhoudingen in Bergen werden verzet. Er was eigenlijk niet zozeer sprake van overgangen van het ene naar het andere 'geloof', als wel van verandering van bevolkingssamenstelling van de stad.
De Mooij heeft een respectabel boek geschreven, er lijkt van de overvloed van de bronnengegevens niets aan zijn aandacht ontsnapt te zijn. De volledigheid van alle gegeven biedt een nauwgezet beeld van een stadsgemeenschap gedurende twee belangrijke eeuwen van de geschiedenis der Nederlanden. Voor (kerk)historici geeft dit boek een schat aan gegevens om hun beeld van stadsgeschiedenis en kerkgeschiedenis te verfijnen. Het perspectief is echter wel erg lokaal gebleven. Het verband van de ontwikkelingen in Bergen op Zoom en de rest van de Nederlanden blijft wat onderbelicht.
Het boek is prachtig uitgegeven door uitgeverij Verloren, die er een prijs voor heeft gerekend die gezien de uitvoering (in vergelijking met producten van collega-uitgevers) zonder meer 'goedkoop' mag heten. Van harte ^aanbevolen!

M. A. van den Berg

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen