Eenheid in verscheidenheid (9)

Brief

Voor mij ligt een schrijven van een van onze lezers. Hij meent dat de rustdag door ons niet op zondag, maar op zaterdag gehouden moet worden. Het sabbatsgebod zoals dit ons in de decaloog (de tien woorden) voorgehouden wordt is nog altijd van toepassing.
Wat hierop te zeggen? Het kan zijn dat ik iets te kort door de bocht ben gegaan, toen ik schreef dat al heel snel door de christenen de zondag voor rustdag werd gehouden. Ik schreef dit op grond van een aantal teksten waarin gezegd wordt dat men op de eerste dag van de week bij elkaar kwam.
Ik sluit het niet uit dat het als volgt in z'n werk is gegaan. Op de zaterdagavond, voor de joden het aanbreken van de zondag, was er aanvankelijk de wekelijkse herdenking van de dood en de opstanding van Christus. Langzamerhand heeft deze gedachtenis zich over de gehele dag uitgebreid.
Dat de eerste dag van de week gewijd werd aan de herinnering van de verrijzenis van de Heere Jezus, blijkt ook uit Openbaring 1 : 10. Wij horen in deze tekst de apostel Johannes op Patmos zeggen: 'Ik was in de geest op de dag des Heeren'.
Ergens las ik dat het zeer wel mogelijk is dat de sabbatdag de rustdag en de zondag de feestdag geweest is voor de christenen die uit het jodendom voortkwamen.
Hoe het ook zij: er moet toch vrij vroeg iets geweest zijn van een specifieke dag voor de christenen. Een dag waarop zij hebben gerust en de dienst des Heeren centraal stond.
In de derde eeuw zegt de niet onvermaarde rabbi Schemuël dat het verboden is op de dag van de Nazarener met de christenen handel te drijven. Het is wel zeker dat hij met de dag van de Nazarener geen andere dag bedoelt dan de dag waarop de Heere Jezus uit de doden opgestaan is.
Men kan zeggen dat in het midden van de tweede eeuw de zondag onder de christenen werd gevierd. Ook begon men zich tijdens Tertullianus van de dagelijkse arbeid te onthouden. Uit de geschriften van Tertullianus is het ons bovendien bekend dat er ook op andere dagen samenkomsten werden gehouden. Het kwam wel voor dat men op woensdag en vrijdag bij elkaar kwam. Dat was mogelijk, omdat het leven er geheel anders uitzag dan in onze tijd. De inrichting van de maatschappij was een andere dan die van ons.
't Moet erkend worden dat er zich een bepaalde ontwikkeling heeft voorgedaan inzake de overgang van de sabbat naar de zondag. Die ontwikkeling versnelde zich toen joden en christenen uit elkaar gingen en tegenover elkaar positie kozen. Toen dit laatste gebeurde, verloor de sabbat voor de jonge christelijke kerk - zoals geschreven - snel zijn betekenis.
Het is wellicht overbodig om te schrijven, dat de zondag officieel werd, nadat de eerste christelijke keizers het christendom tot geoorloofde religie en spoedig tot staats-godsdienst hadden verheven.
Dit alles wil niet zeggen dat er daarna geen onenigheid meer is geweest over de vraag of de rustdag gevierd behoort te worden op de zevende óf op de eerste dag van de week.
Tot op deze dag wordt er over gesproken... en getwist. Het gaat mij te ver om mij in deze discussie te mengen. Wel wil ik zeggen dat ik blij ben met de zondag! Al was het alleen al omdat deze rustdag ter ere is van Christus die dood is geweest, maar op de zondag is opgestaan. Met welk doel? Met geen ander doel dan dat er voor ons een eeuwige sabbatismos (rust) zou zijn.
Bovendien moet niet vergeten worden dat het vierde gebod een ceremonieel karakter bevat waarvan gezegd moet worden dat dit met de dood en opstanding van de Heere Jezus voorbij is.

Calvijn
Wat ik als laatste hierboven schreef, heb ik ontleend aan Calvijn. Hij stelt onder andere dat wij ontslagen zijn van de sabbat voorzover hij een ceremonieel karakter had en in beslag werd genomen door schaduwachtige plechtigheden. Het zal duidelijk zijn dat Calvijn dit schrijft met het oog op het volbrachte werk van Christus. Alle schaduwachtige plechtigheden wezen naar Hem Die op het kruis gezegd heeft: 'Het is volbracht'. Jezus Christus heeft de sabbat vervuld.
Dat wil intussen niet zeggen dat wij op de rustdag dan maar onze gang kunnen gaan. Calvijn bedoelt volstrekt niet te zeggen dat de mens en zijn plezier op die dag centraal moeten staan. Met grote klem wijst hij erop dat de rustdag er is om ons in de dienst van God te oefenen. Letterlijk merkt hij op dat: 'die dag bevolen was, opdat men zou samenkomen om de leer van de wet te horen prediken, om deel te nemen aan de offeranden en om de Naam Gods aan te roepen. In dat opzicht hebben wij er even goed mee te maken als het oude volk'.
Wanneer Calvijn hier spreekt over het oude volk, bedoelt hij daarmee Israël. Het klinkt in onze oren wellicht enigszins denigrerend om over Israël te spreken als over 'het oude volk'. Maar Calvijn bedoelt het zo zeker niet. Van onderwaardering of minachting is geen sprake. Hem kan in geen geval antisemitisme verweten worden!
Van Calvijn moet zelfs gezegd worden dat hij veel waardering voor Israël heeft. Hij wijst erop dat Israël dan toch maar trouw op de rustdag samenkomt om het Woord van de Heere te horen. Hij prijst Israël omdat het in de Naam van God bij elkaar komt.
Hij houdt ons voor dat dit eigenlijk alle dagen moet gebeuren. Maar hij begrijpt wel dat dit door allerlei omstandigheden niet mogelijk is. Er moet óók gewerkt worden! Om nu dit werk één dag te laten rusten en die dag in de dienst van God te besteden is de zondag de aangewezen dag. Een bepaalde dag dus om samen te komen in Gods Naam! Ik citeer nogmaals Calvijn als hij het volgende zegt: 'Wij moeten alle dagen in Gods Naam vergaderen. Maar vanwege onze zwakheid, ja vanwege onze luiheid moet er een bepaalde dag voor zijn. Als wij zo vurig waren voor de dienst van God als wij moesten zijn, zou het niet nodig wezen ons een dag van de week voor te schrijven, maar 's avonds en 's morgens zou ieder, zonder geschreven wet, samenkomen opdat wij meer en meer in het Woord Gods werden opgebouwd. Wanneer wij dan zulk een zwakheid bij ons zien, moeten wij weten, dat deze inzetting niet alleen aan de joden gegeven is een bepaalde dag te hebben, waarop zij zouden vergaderen, maar vervolgens ook aan ons en dat wij dat met hen gemeen (gemeenschappelijk) zouden hebben'.

Overeenkomst
Er mag dan verschil zijn in de dag waarop gerust wordt (zaterdag óf zondag) wat óók betekent dat de inhoud verschilt, toch bestaat er een grote mate van overeenkomst. Men mag de zondag - zo houdt Calvijn ons voor - maar niet gebruiken voor eigen genoegens en pleziertjes. Hij neemt het sommige christenen bijzonder kwalijk als zij de zondag gebruiken voor dingen die met God en Zijn dienst niets te maken hebben. Hij stelt de vraag of wij God wel op de zondag eren als wij de rustdag gebruiken om goed sier te maken voor onszelf en alleen maar aan onszelf denken. Calvijn noemt het een bespotting van Gods heilige Naam, wanneer men alleen aan zichzelf denkt en God op Zijn dag vergeet.
Waarom - zo zegt hij - zijn de werkplaatsen op zondag gesloten? Dat wordt niet alleen gedaan opdat er die dag niet gewerkt zal worden en de mensen lichamelijk tot rust zullen komen, maar dat is ook met dit doel dat er ruimte en tijd zal zijn om te doen wat de Heere ons verordineert, nl. om ons te laten onderwijzen in het Woord. Daarbij vergeet de hervormer uit Genève niet de sacramenten te noemen. Want als hij stelt dat wij op zondag ons vergaderen in Gods Naam dan is dat ook om deze reden dat wij ons oefenen in de sacramenten. Onder 'het oefenen' verstaat Calvijn dat wij de sacramenten gebruiken.
Hoewel er wel eens iets anders wordt gezegd, kunnen wij stellen dat voor Calvijn de zondag een bijzondere dag geweest is. Een dag die geheiligd behoorde te worden, d.i. afgezonderd voor de dienst des Heeren.
Wat zeker is: de zondag als rustdag vanwege de opstanding van de Heere Jezus stond bij hem hoger genoteerd dan de zogenaamde feestdagen. Het zal ons bekend zijn dat Calvijn een lectio continua kende. Iedere zondag preekt hij uit een en hetzelfde bijbelboek. Hoofdstuk na hoofdstuk werd door hem behandeld. Wanneer hij een bijbelboek had 'bepreekt', ging hij door met het volgende bijbelboek.
Ook met kerst werd Calvijn geroepen om te preken. Wij zouden vreemd opkijken als er dan niet werd gepreekt uit Lukas 2. Calvijn stoorde zich daaraan echter niet. Hij ging gewoon verder waar hij zondags gebleven was. Dat kon zijn in het boek Lukas, maar het kon ook zijn in het boek Exodus of Deuteronomium. Calvijn had het niet zo op al die bijzondere dagen. Weliswaar niet zo extreem als dit later bij Koelman het geval zou zijn, maar toch... ook Calvijn was voorzichtig met die dagen, omdat hij had meegemaakt wat een verkeerde uitwerking die dagen op de mensen konden hebben. In een vorig artikel heb ik daarvan het een en ander geschreven! Thomas van Aquino had het eveneens moeilijk met die bijzondere dagen. De zondag stond bij hem hoog in het vaandel. Zo ook bij Calvijn. Beiden zagen verschillen en overeenkomsten in het onderhouden van de rustdag op de sabbat of de zondag.

Niet alles zo mooi
Onder ons gebeurt het wel dat van vroegere tijden wordt gezegd dat zij veel beter waren. Er werd meer vreze Gods gevonden met als gevolg dat er veel meer in overeenstemming met de geboden des Heeren werd gewandeld. Ik denk dat wij voorzichtig moeten zijn met 'vroeger' te verheerlijken of te denken dat het er toen allemaal zo vroom en godvrezend aan toeging. Wij moeten bepaald niet denken dat in de tijd van Calvijn eenieder zich de zondagsrust liet welgevallen. Om dan nog maar niet te spreken over de zondagsheiliging. Ook in die tijd was zondagsrust en zondagsheiliging ver te zoeken. Hetzelfde is van toepassing op de zeventiende eeuw. Doch daarover een volgende keer. (Wordt vervolgd.)

B.              G. S. A. de Knegt

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen