Uit de pers

Nieuwe economie
Wie de weg wil weten in de wereld, moet leren omgaan met een nieuwe atlas: het internet. Wat begon als een handig communicatiemiddel tussen universiteiten ontwikkelt zich razendsnel tot het meest democratische informatieplatform dat de wereld ooit gekend heeft. Aldus HP/DE TIJD in een intro van een special getiteld Wij slaven van de computer (26 mei 2000, week 21). Dertig pagina's over de razende wereld van de ICT. Met verbazing nam ik er kennis van. Inderdaad: een razende want razendsnelle wereld. Je zou denken: iedereen krijgt het er een beetje rustiger door in het leven. Maar niets is minder waar: we krijgen het er alleen maar drukker door. Nog een citaat: 'Even leek het erop dat iedereen vervangen kon worden door een computer. Maar de jaren negentig zijn het kernachtigst samen te vatten met de woorden "druk, druk, druk".' Eerder dit jaar hield prof. dr. J. J. Graafland (hoogleraar Economie, onderneming en ethiek aan de Katholieke Universiteit Brabant) een lezing over het onderwerp In de ban van de nieuwe economie, trends en hun grens. De tekst van deze lezing staat te lezen in het blad Wapenveld (jaargang 50 nummer 3, juni 2000). De woorden 'in de ban van', aldus dr. Graafland, geven aan dat er een betoverende invloed uitgaat van de economie: het ongekende en het grenzeloze ervan, voor de consument, de werknemer en de producent. Een gelovige zal bij deze ontwikkelingen toch enige reserve op voelen komen. In zijn lezing gaat dr. Graafland eerst in op vragen als: Wat verstaan we onder Nieuwe Economie? Wat is er dan aan de hand dat we zijn gaan spreken van een nieuwe economie? Welke trends zijn er aan te wijzen? Graafland noemt er drie; De Nieuwe Economie, Globalisering en Economisering. Ik citeer uit elk van de drie achtereenvolgens een fragment:

'De nieuwe economie gaat over fundamentele veranderingen in de economie. Centraal daarin staat de informatie- en communicatietechnologie, of kortweg, de ICT. ICT vormt een doorbraaktechnologie. Het kent een grote variëteit aan toepassingen en heeft een groot bereik. Het is vooral door de opkomst van internet en het proces van organisatorische aanpassingen dat wij ons bewust zijn van het nieuwe van de ICT. ICT wordt ook wel "nieuwe economie" genoemd, omdat nieuwe economische wetten zouden gaan gelden vanwege de schaalvergroting waartoe ICT leidt.
Allereerst zijn producten door ICT tegen lage kosten te kopiëren. Wanneer iemand informatie op internet ter beschikking stelt, kan iedereen daar gebruik van maken. De kosten voor het winnen van informatie op internet zijn verwaarloosbaar. Bovendien zal onder invloed van sterke concurrentie de prijs van informatie sterk dalen. Voor bedrijven wordt het wel moeilijk om de kosten van de investering goed te maken. De grootte van de omzet wordt dan cruciaal: verkoopt het bedrijf aan miljoenen, dan maakt het superwinst; verkoopt het aan enkele duizenden, dan maakt het superverlies. Alleen de grote bedrijven blijven dus over. Dit leidt tot een winnertake-all economie. (...)
ICT gaat gepaard met globalisering. Globalisering is het proces waarbij de structuur van de economische markten, de technologische ontwikkelingen en de communicatiestructuren steeds meer internationaal van aard worden. Onderliggende oorzaken zijn gelegen in de liberalisatie van markten; toegenomen mobiliteit en financieel kapitaal en technologische ontwikkelingen, waaronder ICT. ICT verlaagt immers de kosten voor het uitwisselen van informatie. Ook de gesignaleerde trend van schaalvergroting werkt internationalisering in de hand, doordat dit bedrijven motiveert om strategische allianties aan te gaan met buitenlandse ondernemingen met het oog op productontwikkeling, productie en marketing. (...)
De economisering van de samenleving is op allerlei manieren merkbaar. Denk alleen maar aan de toegenomen participatiegraad van vrouwen. Deze is in de periode van 1970 tot nu gestegen van ruim 30 naar 59 procent. In combinatie met de uitbreiding van de betaalde kinderopvang betekent deze toegenomen participatie op de formele arbeidsmarkt, dat een deel van de zorg is overgeheveld van het domein van de onbetaalde economie naar de betaalde economie. Een voorbeeld van een overheveling van verdeling naar markt als coördinatiemechanisme is het omroepbestel, waarbij het publieke stelsel dat gebaseerd is op collectieve middelen vervangen is door commerciële zenders.
Zowel ICT als globalisering kunnen economisering bevorderen. Doordat de grenzen vervagen, is het moeilijker de belastingdruk in Nederland af te laten wijken van die in het buitenland. De vergrijzing in Nederland kan niet betaald worden door een hogere belasting- en premiedruk. Dit vergt een verschuiving van onbetaalde naar betaalde arbeid. We kunnen ons de luxe van onbetaalde arbeid niet meer veroorloven.
Een andere reden voor economisering is gelegen in een verschuiving van waardepatronen. Sociologisch onderzoek indiceert dat in vergelijking met de jaren '60 er een verschuiving van idealistische en familiale waarde-oriëntaties in de richting van meer materiële en individualistische waarde-oriëntaties heeft plaatsgevonden. Als ons waardepatroon meer materialistisch is, zal de efficiëntie van de markt ons meer aanspreken dan de mogelijkheden voor herverdeling via de overheid of het hogere ideële karakter van het onbetaalde circuit.'

Vervolgens gaat dr. Graafland in op wat hij noemt: waardering. Hoe moeten we deze ontwikkelingen waarderen? Hij gaat uit van zes criteria: consumptie, vrije tijd, rechtvaardigheid, duurzaamheid, de kwaliteit van het persoonlijk en die van het geestelijk leven.
Ik geef hier door wat dr. Graafland schrijft over de laatste twee: het persoonlijk en het geestelijk leven.

'Wat betreft het persoonlijke leven zie ik zowel positieve als negatieve aspecten aan ICT. Enerzijds kan het ons leven verrijken, doordat informatie op veel grotere schaal toegankelijk wordt. Ook biedt ICT allerlei nieuwe vormen van creativiteit. Maar die nieuwe vrijheid kan je ook opslorpen en je gevangene maken van je eigen mogelijkheden. Wie op het internet is aangesloten, is ook makkelijker te bereiken. Hoeveel mensen openen 's avonds nog hun e-mail thuis? Daar gaat een dwingende werking vanuit. ICT vereist dat de gebruiker zelf grenzen stelt. Mensen moeten nog bewuster hun privé-leven afschermen en rustmomenten creëren. Het is de vraag of ze dat kunnen.
Een potentieel schadelijk effect is dat ICT en economisering tot meer individualisme leiden en de kwaliteit van persoonlijke relaties verminderen. Via internet kom je enerzijds gemakkelijker tot contacten. Maar zal je internet-vriend(in) het ook in de gaten hebben als het niet zo goed gaat met je? Zelfs als hij of zij dat wel merkt, zal hij of zij dan ingrijpen en je weer op de goede weg proberen te helpen? Daarvoor zal de afstand veelal toch te groot zijn en de relatie te vrijblijvend. Ook hier geldt: beter een goede buur dan een verre internetvriend.
Ook kan economisering tot een verschraling van contacten leiden, doordat het de houding van "voor wat hoort wat" versterkt. De markt is gebaseerd op het behartigen van je eigen belang. In anonieme markten kunnen we ook minder oog hebben voor de belangen van de ander, want die ander is een som van een oneindig groot aantal personen die via talloze schakels met elkaar verbonden zijn. Echter, naarmate een groter deel van onze interactie met andere mensen via de markt loopt, zullen mensen ook op andere terreinen meer vanuit het eigenbelang denken. We krijgen dan een maatschappij waarin de liefde verkilt.
Aan de andere kant kan marktwerking ook de moraal versterken. Financiële prikkels kunnen mensen ook dwingen om rekening te houden met andere mensen, bijvoorbeeld als het verkopen van je product een goede reputatie vereist. Adam Smith stelde al dat markten de waarden van verantwoordelijkheid, initiatief en arbeidsethos versterken.

Kwaliteit van het geestelijk leven
Tot slot, wat zou het effect zijn op het geestelijk leven? Dat is een lastige vraag, want waar meet je de kwaliteit van het geestelijk leven aan af? Kerkgang? Of het aantal mensen dat gelooft? Of moet je kijken naar wat het geloof concreet uitwerkt in het leven van mensen, hoe sociaal ze zijn? Allemaal vragen die open staan voor discussie.
Kijken we naar ICT en de economisering, dan treft mij het verschil tussen Amerika en Europa. Amerika loopt voorop op ICT-gebied en is in veel sterkere mate vereconomiseerd dan Europa. Maar mensen in de VS zijn ook veel kerkelijker en ontvankelijker voor het geloof. Terwijl in Europa de godsdienst in verval raakte, bloeide ze in Amerika. Bij een recente enquête verklaarden negen van de tien Amerikanen dat ze in God geloofden. En de orthodoxie is goed vertegenwoordigd. Het zijn ook deze groepen, die gebruik maken van de modernste middelen. Maar ja, hoe christelijk is christelijk Amerika? Hoe moeten we deze religiositeit waarderen tegen de achtergrond van de groeiende inkomensongelijkheid in de VS? Heeft de christelijke religie daar nog een matigende invloed op gehad, of is het andersom, dat het christendom in de VS heeft kunnen overleven doordat het zelf vercommercialiseerd is?
De globalisering heeft ook invloed op het geestelijk leven. Contacten met vele andere culturen en godsdiensten maken ons bewuster van de beperktheid van onze eigen geloofstraditie en vereisen een verwerking hiervan in onze geloofsvisie. Maar het biedt ook een versterking van het geloof. Waar wij in Europa en in ons eigen land een neergang in het geloofsleven zien, worden we bemoedigd als we in andere delen van de wereld juist een tegengestelde beweging zien.'

Dr. Graafland ziet positieve en negatieve kanten aan de verschillende genoemde trends van ICT, globalisering en economisering. Waar zal deze ontwikkeling nog op uitlopen. Kan dat altijd maar verder door blijven gaan? Komt er niet een keer een omslagpunt 'waarbij een nog snellere ICTrevolutie, nog meer globalisering en een nog sterkere concurrentie ten koste gaan van de kwaliteit van het bestaan'? Zijn er nog grenzen te stellen aan deze ontwikkelingen?

'Ik denk dat iedereen met mij eens is dat ICT doorgaat. Dat kun je niet tegenhouden. Dus zal ook de globalisering doorgaan en er een tendens zijn naar toenemende economisering. Als we het daarover eens zijn, dan betekent grenzen stellen vooral proberen de negatieve kanten van deze trends beperken en de positieve kansen die erin besloten liggen optimaal aangrijpen.
Voor de overheid betekent dat randvoorwaarden creëren, die zorgen voor eerlijke concurrentie; goed onderwijs, waarbij niet alleen geleerd wordt om ICT te gebruiken, maar ook geleerd wordt om de informatie goed te verwerken en op een verantwoorde manier te gebruiken; het toegankelijk maken van ICT voor brede bevolkingsgroepen in plaats van ernaar te streven dat Nederland internationaal voorop gaat lopen op dit gebied; en, last but not least, te bevorderen dat mensen ook hun rustmomenten kennen. En dat betekent in een interactieve maatschappij vooral ook collectieve rustmomenten, zoals de zondag. Voor mij als persoon betekent grenzen stellen dat ik mijn leven niet laat overheersen door mijn werk. Dat betekent terughoudend zijn in bereikbaarheid, zodat ik de rust en energie heb om aandacht te geven aan mijn gezin en het kerkelijk leven. Goed het doel voor ogen houden waarvoor ik leef. En dat is niet voor de macroeconomie, ook niet voor mijn eigen economie, maar als rentmeester mijn gaven gebruiken in het licht van de bedoelingen die God daaraan gegeven heeft. Ik besluit daarom met een vrije weergave van Prediker 12 vers 12: En overigens, mijn zoon, wees gewaarschuwd; er is geen einde aan het bezoeken van veel internetsites en veel e-mails beantwoorden is afmatting voor het lichaam.'

Een bijbels gekleurd advies waar we onze winst mee kunnen doen. Wie het artikel in z'n geheel wil lezen (meer dan de moeite waard!) kan het nummer van Wapenveld los bestellen door ƒ 10, 70 over te maken op gironummer 266906 t.n.v. Adm. Wapenveld, Gouda (prijs is incl. porto).

J. Maasland

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen