De psalmberijming in de eredienst

Geschiedenis
Het is goed om eerst een stukje geschiedenis ten aanzien van de 'nieuwe psalmberijming' naar voren te halen. De oude berijming, die twee eeuwen in gebruik was geweest binnen de kerken (vanaf 1773), was in grote delen van de kerk zo langzamerhand niet meer bekend, men was van de psalmen vervreemd. Men vond de oude berijming in brede lagen van de kerken ook verouderd. Daarom werd het na de Tweede Wereldoorlog nodig geacht om tot een nieuwe psalmberijming te komen.

              * * *

Een interkerkelijke commissie heeft een groot aantal jaren gewerkt aan de totstandkoming van een nieuwe berijming. Dat gebeurde in de vijftiger en in de zestiger jaren. De berijming kwam tot stand door een aantal gekwalificeerde dichters. Er werd na voltooiing van het werk een proeve van nieuwe berijming aan de gemeenten aangeboden om de gemeente die te laten toetsen. Zo is deze in allerlei gemeenten op proef gezongen.
Het was mogelijk om kritiek in te brengen bij de commissie die daarvoor in het leven was geroepen. Terecht was men in de kerken van oordeel, dat een berijming in de gemeente ook moet landen; en dat pas blijken zal of een berijming voldoet als deze ook in de gemeente eerst een tijdje is gezongen. Er zijn in die jaren heel wat bezwaren ter kennis van de commissie gebracht, ook uit hervormd gereformeerde kring, waarbinnen een commissie werkzaam is geweest om de oude berijming en de nieuwe berijming met elkaar te vergelijken en de nieuwe berijming dus te toetsen.

Bezwaren
Duidelijk is vanuit hervormd gereformeerde kring gesteld, dat aan de oude berijming ook vele bezwaren kleven, theologische bezwaren ook. Ik stip ze alleen maar aan: de kwestie van de deugdenleer, die men in bepaalde psalmen van de oude berijming tegenkomt, allerlei stoplappen, die we in de berijming vinden. De oude berijming is zelfs niet vrij van de invloed van de Remonstranten. Bovendien zijn sommige psalmen zodanig berijmd, dat men niet elk vers ervan zonder uitleg de gemeente op de lippen leggen kan.

              * * *

Tegen de nieuwe berijming werden van meet af in hervormd gereformeerde kring echter ook theologische bezwaren ingebracht. Ik noem er twee. In de eerste plaats het ontbreken van het zogenaamde christologische element. Anders gezegd, het onbreken van het zicht op Christus in de psalmen. Vanuit het Nieuwe Testament worden de psalmen gelezen met het oog op Christus. Als kritiek werd geuit, dat het christologisch element in de psalmberijming te weinig doorklonk. In de tweede plaats werd als theologisch bezwaar aangevoerd uit hervormd gereformeerde kring, dat het eschatologisch element, het element van de verwachting naar de toekomst ook te weinig uit de verf kwam. Het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond heeft in die jaren uitgesproken te hopen, dat de proeve, zoals die werd voorgelegd, zo niet zou worden aanvaard.

               * * *

De eerlijkheid gebiedt te zeggen, dat tegenover deze visie aangaande het christologische aspect bezwaar werd aangetekend door met name dr. S. Gersen, die zijn sporen heeft verdiend in de doordenking van de verhouding van Kerk en Israël. Hij heeft juist nadruk gelegd op het Messiaanse element in de psalmen. Hij stelde dat het psalter oud-testamentisch is en in feite van joods karakter. We moeten de psalmen dan wel zo lezen, zei hij, dat daarin de joodse Messiasverwachting van het Oude Testament, zeg de Messiasverwachting van het oude verbondsvolk, doorklinkt. Dat moeten wij niet nieuw-testamentisch gaan invullen in een berijming. Je moet de psalmen zingen zoals ze ons werkelijk gegeven zijn. Hij merkte daarbij op dat de beste methode om de psalmen in de gemeente te zingen zou zijn: het zingen van de onberijmde psalmen. Als daar dan maar geschikte melodieën voor zouden zijn, want dan zingt men de psalmen puur, zoals dat trouwens ook binnen het jodendom in de synagoge gebeurt.
Kortom er was ook in hervormd gereformeerde kring discussie over de nieuwe berijming in die jaren. Het hoofdbestuur heeft toen in een nota uitgesproken, dat men hoopte, dat toch vanwege o.a. ook theologische bezwaren, de nieuwe berijming niet zou worden ingevoerd.

Aanvaard
Die berijming is intussen wél aanvaard door de kerken (1967). Ze is ook zonder dwang aanvaard. Dat wil zeggen: men heeft de berijming ingevoerd, maar deze niet als verplichtend opgelegd voor de gemeenten.
Direct na invoering is de nieuwe berijming in tal van gemeenten in de breedte van de kerk ingevoerd; in hervormd gereformeerde gemeenten en ook in vele confessionele gemeenten over het algemeen niet. In zogeheten gemengde gemeenten, gemeenten met verschillende modaliteiten, gemeenten van links tot rechts, gaf dat wel problemen. Er waren wijken in de grote steden bijvoorbeeld, waar de nieuwe berijming wel werd ingevoerd en er waren wijken waar de nieuwe berijming niet werd ingevoerd.

Dubbele bundel
In die jaren is door het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond een pleidooi gevoerd bij de synode om een bundel uit te geven, waarin oude berijming en nieuwe berijming naast elkaar zouden worden afgedrukt. Dit met het oog op het gebruik in de zogeheten gemengde gemeenten, waar beide berijmingen gezongen worden. Er is krachtig voor gepleit om een bundel uit te geven met beide berijmingen naast elkaar. Ik heb dat nog meegemaakt. Het was in de tijd dat ds. G. Boer voorzitter was. Ds. J. van Sliedregt, toen voorzitter van de GZB, drong er bij het hoofdbestuur op aan alles in het werk te stellen om te voorkomen dat de psalmberijming in gemeenten een nieuw sjibbolet zou worden.

               * * *

Er is in die tijd overleg geweest tussen het hoofdbestuur en het moderamen van de synode, alsook met het Boekencentrum. Maar het antwoord was: 'niet haalbaar', commercieel niet haalbaar. Het kostte te veel. Men zag er eigenlijk het nut niet van in. Merkwaardig was, dat enkele jaren later het pleidooi voor een dubbele bundel uit andere richtingen in de kerk opnieuw opkwam. Na verloop van jaren is de discussie erover weggeëbd, ook eigenlijk stilgevallen. In het begin was er nog veel discussie over, maar later eigenlijk helemaal niet meer. Gebruik van oude of nieuwe berijming was uitgekristalliseerd.
In bepaalde confessionele gemeenten, waar de oude berijming nóg is, speelt het vandaag ook nog wel, evenals in grotere hervormd gereformeerde gemeenten, die meer en meer verscheidenheid zijn gaan vertonen, of ook in gemeenten, die in de loop der jaren ombogen tot de hervormd gereformeerde modaliteit, maar waar de nieuwe berijming al functioneerde. Het gebruik van de nieuwe berijming blijkt intussen toe te nemen.
Nog steeds zijn er echter vele gemeenten waar de oude berijming gezongen wordt. Er is echter ook een nieuw geslacht opgegroeid, dat van de discussie rondom de psalmberijming eigenlijk geen weet meer heeft en vragen stelt inzake de psalmberijming, in verband met de verstaanbaarheid. De eigenlijke argumentatie is helemaal weggevallen. De discussie erover is vaak niet meer inhoudelijk, maar gevoelsmatig. De kwestie blijkt dan daar waar het speelt, soms ook wel moeilijk bespreekbaar.

               * * *

Het initiatief om te komen tot een bundel Psalmen in tweevoud maakt duidelijk dat de behoefte aan nieuwe bezinning kennelijk aanwezig is. Het beoogde symposium in Kampen geeft een goede gelegenheid voor een actuele bezinning.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen