Globaal bekeken

Uit een gedocumenteerde historische studie van Marion van der Heijden, Huwelijk in Holland - Stedelijke rechtspraak en kerkelijke tucht 1550 1700 (uitgave Bert Bakker, Amsterdam, 1998) enkele passages:

• Reformatie
'Vanaf 1572 verwierf de gereformeerde kerk in grote delen van Holland en Zeeland een legale status en was het toegestaan om de gereformeerde religie uit te oefenen. Hoewel bijna de helft van de Nederlandse bevolking katholiek bleef, werd de gereformeerde godsdienst na 1572 de officiële religie van vele steden in Holland en Zeeland. Dit was onder andere het geval in Rotterdam en Delft, waar in 1572 gereformeerde gemeenten werden opgericht. Op het moment dat de Reformatie in de Nederlanden voet aan de grond kreeg, veranderde een aantal zaken rond het huwelijk fundamenteel. De belangrijkste verandering betrof de overgang van kerkelijke naar wereldlijke aangelegenheid. In tegenstelling tot de katholieke kerk beschouwden de gereformeerden het huwelijk niet als sacrament. De kern van dit verschil lag (en ligt) in de verschillende theoretische opvattingen van het sacrament. Volgens de katholieke sacramentsleer functioneren de sacramenten zowel als genademiddel als ter verheffing van het leven. De belangrijkste vertegenwoordigers van de Reformatie, Luther (1483-1546) en Calvijn (1509-1565), hanteerden daarentegen een engere betekenis van het sacrament. Luther stelde dat het sacrament geen verheffing van levensverbanden met zich meebracht, maar alleen door het vergevingswoord van God zijn betekenis kreeg. Het sacrament bestond in zijn visie dus louter uit de vergeving van de zonden door Gods woord. Aangezien bij de huwelijkssluiting de vergeving van zonden niet direct aan de orde was, kon het huwelijk niet worden gerekend tot de sacramenten. Met Luther verklaarde Calvijn dat het sacrament geen betekenis had zonder het vergevingswoord dat ermee verbonden is. Wel erkende Calvijn het huwelijk als teken van een heilige zaak, namelijk van de verbintenis tussen Christus en de kerk. Het huwelijk was weliswaar een door God ingestelde verbintenis, maar diende vooral om het bestaan in deze wereld mogelijk te maken. Volgens Luther en Calvijn heeft God daarom het wereldlijk regiment ingesteld om zich met misstanden rond het huwelijk te bemoeien. Het huwelijk is dus een uiterlijke, wereldlijke aangelegenheid, die te ver gelijken valt met geboorte, arbeid, eten, drinken, feesten en sterven. (...)
Dit betekende niet dat de kerk geen bemoeienis meer had met huwelijkse aangelegenheden. De hervormers bestempelden het huwelijk weliswaar als wereldlijk, maar het werd nog steeds als goddelijk instituut gezien. Het huwelijk bleef hiermee ook in de meeste reformatorische gezindten een zorg voor kerk en predikanten.'

• Nadere Reformatie
'De gereformeerde moraal kreeg rond het begin van de zeventiende eeuw een nieuwe impuls van het Engelse puritanisme. Deze protestantse stroming hield zich vanaf het einde van de zestiende eeuw in het bijzonder bezig met het nastreven van religieuze zedelijkheid en vroomheid. Om die reden werden haar aanhangers ook wel piëtisten genoemd. Onder invloed van deze beweging kwam ook bij Nederlandse reformatoren steeds meer de nadruk te liggen op het zedelijkheidsgehalte van de gereformeerde bevolking. Hun belangrijkste doelstelling was de gereformeerde leer niet alleen als gedachte te verbreiden, maar ook aan te brengen in alle facetten van het dagelijks leven. In feite zou het leven van de gereformeerde bevolking, of nog liever de hele maatschappij, doordrongen moeten zijn van het calvinistische gedachtegoed. In Nederland werd de beweging dan ook aangeduid met de term Nadere Reformatie. Het huisgezin was bij uitstek de plaats waar de Nadere Reformatie tot bloei zou kunnen komen. Een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Nadere Reformatie, de Zeeuwse predikant Willem Teellinck (1579-1629), pleitte voor een reformatie vanuit de huisgezinnen. Zijn ideeën vormden een belangrijke bron van inspiratie voor Petrus Wittewrongel (1609-1662), een uit Zeeland afkomstige predikant in Amsterdam. Zijn Oeconomia Christiana ofte Christelieke Huys-houdinghe vormde een gereformeerd handboek voor het leiden van een huishouding. Alle morele en zedelijke kwesties op het gebied van huwelijk en gezin kwamen in dit werk aan de orde. Net als de vroege reformatoren was Wittewrongel van mening dat de belangrijkste bestaansreden van het huwelijk bestond in de onderlinge hulp en kameraadschap tussen man en vrouw. Daarnaast was de huwelijksband een remedie tegen ongecontroleerde onkuisheid, en ten slotte stond het huwelijk in dienst van de voortplanting. Van groot belang was de echtelijke samenwoning, want door de samenleving van de partners kon de onderlinge hulp daadwerkelijk worden verwezenlijkt. Verlating van de echtgenoot, zelfs tijdelijke afwezigheid, keurde Wittewrongel streng af. Overspel werd gerekend tot een van de ernstigste zonden. Ook Jacob Cats, de belangrijkste moralist van de zeventiende eeuw, waarschuwde in zijn werk voor het zedelijk verval van zijn tijd. Vooral vrouwen en meisjes moesten een zedelijk leven leiden, want onkuise handelingen leidden gemakkelijk tot onherstelbaar eerverlies. In zijn werk staan talloze adviezen en waarschuwingen over de opvoeding van kinderen, de omgang tussen meisjes en jongens en het huwelijksleven.'

• Voetius
'De voornaamste vertegenwoordiger van de Nadere Reformatie, de predikant Voetius, zag de tucht als het middel waarmee onzedelijke gedragingen moesten worden bestreden. De kerkenraden hoorden zich niet alleen te richten op onzedelijke handelingen, maar op alles wat daartoe kon leiden. Deze zogenaamde "ijdele sonden" hadden betrekking op uiterlijk, bestedingspatroon, eet- en drinkgewoonten, uitgaansleven en zelfs huisinrichting. Tot het door Voetius ingevoerde "zondenregister" behoorde het volgende: uitgebreide maaltijden, lekkernijen, drinkgelagen, tabak roken, lang of gekruld haar, mooie en vooral versierde kleding (ook bij kinderen), opvallende hoofddeksels, decolletés, bezoek aan de kermis, de herberg of het wijnhuis, en ten slotte overtollig of luxe huisraad. Deze onderwerpen kregen weliswaar bijzondere aandacht, maar ze vormden niet bepaald nieuwe agendapunten. Integendeel, danspartijen en kermisbezoek waren al op de eerste synoden en classes ter sprake gekomen. Toch had die aandacht slechts rond het begin van de zeventiende eeuw tot een hausse aan tuchtzaken hieromtrent geleid. Daarna vormden de twee kwesties zelden meer het onderwerp van de tucht.'

                 * * *

Signalen van Hoop is de titel van een boekje met 'impressies van het radiozendingswerk in Angola', uitgegeven door Trans World Radio. Hier een verhaal van een luisteraar over 'de opwindbare radio':

'Het is met veel droefheid dat we u deze brief schrijven, om u te vertellen dat de opwindbare radio die we in 1996 van u kregen sinds 12 april kapot is gegaan. Deze radio was een zegen voor de mensen van dit dorp. We hebben hier geen elektriciteit en ook geen radio. We wonen 90 km buiten de stad Benguela. Door de oorlog zijn alle wegen afgesloten. Afgelopen zondag besloten we een man naar Benguela te sturen met deze brief voor u en met de opwindbare radio. Hij moet door de rimboe en het kost hem vier dagen. Het is een gevaarlijke reis. We moeten contact hebben met TWR. We bidden voor hem als hij onderweg is. Onze hoop is dat deze brief en de kapotte radio u zullen bereiken. De mensen hier zijn erg verdrietig omdat ze niet naar TWR kunnen luisteren. Als u een andere radio heeft, geeft u die dan mee aan dezelfde persoon. Moge God u wijsheid geven om ons probleem op te lossen.'

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen