Boekbespreking

G. Groenewoud (red.), Tussen de regels van de filosofie. Spiritualiteit bij grote filosofen, Uitg. Meinema, Zoetermeer 2000, 194 blz., ƒ37,50.
De hoofdstukken waaruit deze bundel bestaat, gaan terug op lezingen die gegeven werden op een Studium Generale (een voor belangstellenden bedoelde serie lezingen) aan de Vrije Universiteit. De betreffende lezingencyclus werd verzorgd door de faculteit der wijsbegeerte aldaar. De rode draad die de lezingen en nu dus ook de opstellen verbindt is hoogst interessant: men is telkens op zoek naar de (vaak vergeten) spirituele kant van een bepaalde denker. In het filosofisch bedrijf moet men zich doorgaans houden aan bepaalde regels van systematisch en rationeel denken. Filosofie wordt immers geacht een wetenschappelijke bezigheid te zijn. Maar wat hadden belangrijke denkers tussen deze regels dóór te zeggen? Dat is soms minstens zozeer de moeite waard. Juist daarin komt vaak hun spiritualiteit tot uitdrukking. De negen opstellen waarin dit getoond wordt zijn chronologisch geordend. De meeste auteurs geven ook aan, hoe zij denken over de huidige relevantie van de door hen geschetste spiritualiteit.
A. P. Bos zet de toon met zijn beschrijving van de spiritualiteit van Philo van Alexandrië, (tijdgenoot van Paulus). Philo's vergeestelijking van de inhoud van de joodse bijbel heeft sterk doorgewerkt in het christendom, en volgens Bos bepaald niet ten goede. R. van der Wal bespreekt de stoïcijnse spiritualiteit van de Romeinse keizer Marcus Aurelius, die in tegenstelling tot Philo niet in een hogere geestelijke werkelijkheid geloofde, maar het goddelijke juist in het totaal van onze aardse werkelijkheid zag. Gerben Groenewoud laat goed zien hoe voor de middeleeuwer Bonaventura niet de rede het laatste woord had, maar de liefde. Alleen de liefde tot God en de lijdende Christus leidt tot ware wijsheid en ware vrede. Om die vrede is het Bonaventura ten diepste begonnen in zijn hier beschreven werk Itinerarium (over de weg van de ziel tot God). Mystieker nog is de spiritualiteit van Meester Eckhart. Toch concludeert W. Goris over deze merkwaardige middeleeuwse volksprediker, dat deze (ondanks zijn accent op Gods genade) zijn eigen denken in plaats van de Bijbel stelde, en daarmee een verkeerde beslissing nam. Dan komen we in de moderne tijd terecht. Ontvankelijkheid voor het hogere dat de zichtbare werkelijkheid overstijgt wordt door de ontwikkeling van de wetenschappen veel moeilijker. E.H. van Olst tekent de wijze waarop dit spanningsveld tot uitdrukking kwam bij Blaise Pascal. Pascal wil twee uitersten vermijden: de rede uitsluiten, en alleen de rede toelaten. Het is de mens niet gegeven (zoals Descartes meende) via de rede tot God te komen; de ontmoeting met God kan slechts als genade ontvangen worden: 'De mens zoekt God, maar het is God alleen die de mens vindt...'. Vergelijkbare kritieken van de rede vinden we in de achttiende eeuw bij J. G. Hamann, voor wiens denken tegenwoordig terecht weer meer belangstelling komt, en in de negentiende eeuw bij de Deen Sören Kierkegaard. Hun denken wordt hier in verband gebracht met hun spiritualiteit door resp. T. Ramaker en G. I. Housz. Ten slotte volgen nog opstellen over Ludwig Wittgenstein (door W. R. de Jong) en Martin Buber (door B. Voorsluis). Verrassend zijn de gemaakte keuzes niet, omdat we bij elk van deze filosofen wel min of meer wisten hoe bepalend hun spirituele kant was voor hun denken. Boeiend is het echter wel om hen eens vanuit deze gezichtshoek op een rijtje gezet te krijgen. Het leverde behalve een ongetwijfeld leerzaam Studium Generale nu ook een lezenswaardige bundel op

G. van den Brink

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen