Boekbespreking

Udo Doedens, Het eenvoudige leven volgens Sören Kierkegaard, Uitgeverij Ten Have, z.p. 1999, 565 blz., ƒ 69, 90.
De auteur vervaardigde dit omvangrijke proefschrift (ook nog eens in een zeer kleine letter gedrukt) als aio godsdienstfilosofie aan de Leidse theologische faculteit. Het boek gaat over de wellicht meest gecompliceerde mens die ooit over godsdienstige zaken heeft geschreven (aldus R. Guardini), nl. de Deense denker Sören Kierkegaard (1813-1855). Doedens ziet uitgerekend de gerichtheid op éénvoud als een belangrijk thema in diens werk! Dat is, zo geeft hij onmiddellijk toe, niet direct af te lezen aan Kierkegaards oeuvre, dat immers zoals bekend buitengewoon ingewikkeld in elkaar zit, doordat de auteur zichzelf voortdurend achter zijn woorden en geschriften verschuilt. Toch meent Doedens zijn hypothese na minutieus onderzoek staande te kunnen houden. Zijn proefschrift vormt in feite de onderbouwing van deze stelling dat Kierkegaards denken beheerst wordt door het visioen van het eenvoudige leven. Onder 'eenvoud' verstaat Doedens daarbij niet zoiets als kinderlijk simplisme, maar een bestaan uit één stuk, waarbij je als mens niet verknipt en verscheurd raakt door de vele eisen die het leven stelt en de vaak tegenstrijdige ervaringen die je erin opdoet. Het gaat om een harmonische, ongestoorde wijze van leven waarin de mens 'eenvoudig' betrokken is op zichzelf, op God, en op anderen. Het christelijk geloof is de weg waarlangs dit eenvoudige leven zich volgens Kierkegaard laat vinden. Door onze vervreemding van God zijn we onderworpen aan angst, ironie en wanhoop - de gevoelens die Kierkegaard in zijn werk zo meesterlijk weet te tekenen. De paradoxale boodschap van het Evangelie dat God mens werd heft deze vervreemding echter in beginsel op, en plaatst de christen op een weg van geloof, hoop en liefde die uitmondt in het hersteld eenvoudige leven.
Doedens ontvouwt zijn these in drie fasen. Eerst probeert hij de grondstructuur van Kierkegaards filosofie in het vizier te krijgen. Daarna doorzoekt hij Kierkegaards afzonderlijke geschriften teneinde de centrale plaats bloot te leggen die het visioen van het eenvoudige leven bij Kierkegaard inneemt. Dat blijkt nog niet zo gemakkelijk, omdat het thema bij Kierkegaard onder uiteenlopende begrippen aan de orde komt. Niettemin komt de auteur heel wat op het spoor. In het derde deel confronteert hij Kierkegaards filosofie van het eenvoudige leven met de kritiek van de invloedrijke hedendaagse filosoof Jürgen Habermas.
Dit laatste deel acht ik een bijzonder waardevolle aanvulling op het eigenlijke onderzoek. Het voorkomt nl. dat we ons al te gemakkelijk van Kierkegaard zouden kunnen afmaken, als ware hij iemand die typisch tot de negentiende eeuw behoort, en wiens geloofsopvatting daarom sowieso de onze niet meer kan zijn. Ook Habermas is op zoek naar zoiets als het eenvoudige leven, maar hij meent dat dat alleen bereikt kan worden wanneer wij radicaal afstand doen van onze godsdienstige overtuigingen. Doedens beschrijft nauwkeurig de overeenkomsten en verschillen tussen Kierkegaard en Habermas, en tracht de voor- en nadelen van beider posities te wegen. Ten aanzien van Kierkegaard stelt hij de (bekende) vraag, of deze de noties van communicatie en gemeenschap wel voldoende serieus kan nemen; alles is bij hem immers toegespitst op het individuele subject. Ook dreigt bij Kierkegaard een over-dramatische kijk op het leven, met het risico van sentimentaliteit. Maar aan Habermas stelt Doedens de insnijdende vraag, of we met diens loslaten van God en godsdienst uiteindelijk niet weer aan de wanhoop prijsgegeven raken... Uiteindelijk houdt hij het erop, dat Kierkegaards filosofie ons in dit cruciale opzicht meer te bieden heeft.
Hoewel Doedens studie wijsgerig van aard is, is zijn intentie voluit theologisch. Het gaat hem om de vraag, hoe in onze moderne samenleving een oprecht leven als christen mogelijk is. Jammer is dat zijn betoog zo enorm moeilijk, bij vlagen zelfs onbegrijpelijk is. Ik begrijp wel dat dat te maken heeft met de complexiteit van de materie die aan de orde is. Maar je verlangt hier en daar toch wel eens naar de helderheid-scheppende kracht van de taalanalytische filosofie (vanwaaruit men zich toch ook niet zonder succes met Kierkegaard ingelaten heeft). Dit minpunt doet intussen niets af aan het feit dat we hier te maken hebben, met een boek dat groot respect afdwingt. Of Doedens' stelling uiteindelijk houdbaar is, zullen de Kierkegaard-specialisten moeten uitmaken. Maar hij geeft in elk geval blijk van grote eruditie en denkkracht, en schaamt zich bovendien niet om, verpakt in wijsgerig jargon, het christelijk geloof aan te prijzen als een weg die ook vandaag begaanbaar is.

Bilthoven               G. van den Brink

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen