Chagalls Kerstkind: Gekruisigde na Auschwitz

Bij kerst in de kunst kun je niet om stalletjes in een sneeuwlandschap heen en in de stal een, Vlaams-primitief uitgebeelde, vrome Madonna met Kindeke op schoot of aan de borst of in het kribje. Eromheen os en ezel, knielende herders of Oosterse Wijzen ('Drie Koningen') met hun kerstcadeaus: goud, wierook en mirre. Aandoenlijk is die christelijke kunst van het Avondland. Het kan echter ook heel anders. Niet ieder zal, kunstenaar of niet, het Kindeke van Bethlehem meteen in verband brengen met de Kruiseling van Golgotha, met de joodse religie en met de vernietigingen door de nazi's, de holocaust.
Nu, de joodse kunstenaar van beroemde glazen, schilderijen, etsen en zo meer, Marc Chagall, deed dat wel. Ik trof van hem een heel bijzondere en aangrijpende 'Heilige Familie' aan in de dit jaar verschenen Chagall-bijbel van het Nederlands Bijbelgenootschap, met tekst in de NBGvertaling van 1951. Die grootformaatbijbel in witte band en fraaie cassette herinnert aan de vroegere Rembrandt-bijbel en aan de recente Duitse Luther-Bibel.
Chagall (eigenlijk Segal) kwam uit Wit-Rusland, uit de joodse wereld der chassidiem (vromen), werkte in Parijs en later in Zuid-Frankrijk en maakte o.a. de beroemde ramen voor de synagoge van het Hadassa-ziekenhuis in Jeruzalem. Maar ook vele kerken verstrekten hem opdrachten. En ook zonder die opdrachten hield de joodse schilder zich vaak bezig met het uitbeelden van de Gekruisigde Messias, o.m. een indringende zogeheten witte en een idem gele kruisiging. Daar legt hij verbanden die wij niet direct zouden bedenken, maar die ook een christen tot diep nadenken stemmen.

Kerst en Golgotha
Zijn 'kerstschildering' de Heilige Familie (nr. 61 van de 72 opgenomen bijbelse taferelen) lijkt weinig op wat wij ons bij het kerstevangelie voorstellen, maar de boodschap heeft hij goed verstaan. In overwegend blauw en groen toont hij het Christus-Kind in Maria's omarming, maar het kindeke is hier al een knaap, die zijn rechterhand op zijn hart legt. Achter Maria staat groot Jozef en de drie vormen een hechte drie-eenheid. Naast Jozef een grote dierenkop, die zowel os als ezel kan zijn - ik vermoed het laatste - en die een (kerst)kaars met grote vlam in zijn poot klemt: zelfs de dieren verstaan wat veel mensen kwam te ontgaan!
Rechtsonder in de diagonaal zien we iemand die geschenken komt brengen: een oost-joodse man (een Wijze uit het Oosten? ...) met in een vurig rode hoes de Thorarol. Gods Wet (leefregel) overhandigt hij aan het Kind en Zijn moeder. Het best denkbare cadeau, kostbaarder dan goud of wierook of mirre.
Het meest opvallend is echter het grote witte oplichtende vlak linksboven: de gestorven Messias hangt aan een kruis. Zijn hoofd is rechts opzij neergebogen. Dat hoofd draagt geen doornenkroon, maar een lichte stralenkrans, zoals op ikonen of in de kunst van de r.-k. kerk. Zijn voeten steunen op een joodse grafsteen en de lendendoek van de Gekruisigde is een joodse gebedssjaal met horizontale banen en franjes. Het lichaam is uitgeteerd: de ribben steken door de huid heen.

Toelichting: holocaust
Achterin deze bijbel van ca. 1500 pagina's staan alle paginagrote afbeeldingen nog afzonderlijk klein weergegeven met een toelichting. Bij deze 'Heilige Familie', een gouache van 67 bij 50 cm, wordt opgemerkt hoezeer Chagall hier - en ook in schilderingen van de kruisiging, elders in deze bijbeluitgave - Golgotha verbindt met de jodenuitmoording, de vernietigingen van de holocaust. Inderdaad, de Messias aan het hout heeft de gestalte van uitgeteerde joden die door de bevrijders in de kampen werden aangetroffen: vel over been.
Dat een joodse gebedssjaal Zijn naaktheid omhult en dat de joodse man uit het oosten voor dezelfde Messias knielt, terwijl Die nog een kind is in moeders omarming, en dat die jood als eerste kerstcadeau de wetsrol in een thoramantel komt brengen: dit alles maakt van déze Chagall niet alleen een artistiek meesterwerk, maar ook een bijzondere samenballing van heel Jezus' aardse leven en Zijn betekenis, óók en juist voor de joden. Het is een gouache waar je, mediterend én genietend, heel lang naar kunt kijken.
Chagall lijkt hier Christus van geboorte tot kruisdood beter te verstaan dan menige christelijke theoloog. Hij schilderde het werk in 1950, nog maar kort na de moord op de joden. Het hangt nu, o ironie, juist in Duitsland, in het Wilhelm Hack Museum te Ludwigshafen.

Kerstgeschenk
Dit 'kerstbeeld' en veel andere, ook heel indringende, bijbelse kunstwerken van Chagall - waaronder een 'Madonna met Kind' als een Russische boerin op een schildering die geworteld is in de oude ikonenkunst der orthodoxie - vindt men in de heel mooi uitgevoerde Chagall-bijbel van het NBG. Die bijbel met 72 kleurenafbeeldingen en met aparte toelichting op elk kunstwerk is niet echt goedkoop, maar die 165 guldens zijn bepaald niet te veel. Kerst is geen cadeautjesfeest, al gaf God de aarde het beste geschenk: Zijn Zoon, Heiland der wereld. Maar wie toch een passend en gepast kerstcadeau zoekt: deze Chagall-bijbel is prijzenswaardig én prijswaard, ook als de schilder soms tegenspraak oproept.

Apeldoorn               H. H. J. van As

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen