Boekbespreking

Wilfried Hensen, Uit de diepten. Mystiek in het protestantisme, Uitg. Ten Have, Baarn 1999, 144 blz., ƒ29,90.

De term 'mystiek' (afgeleid van een Grieks werkwoord voor 'de ogen sluiten') staat voor de methodische verheffing van de ziel tot God. Door middel van gebed en meditatie tracht de mens Gods nabijheid steeds dieper te ervaren. Binnen het christendom heeft deze mystiek meer een plaats in het rooms-katholicisme dan in het protestantisme. Het protestantisme heeft de naam nuchterder te zijn, meer gericht op het Woord dan op de ervaring. Bovendien is er onder protestanten sprake van een gepast wantrouwen jegens de mystieke beleving, omdat deze op gespannen voet lijkt te staan met het 'sola gratia' van de Reformatie. Is de mystiek niet een menselijke poging om op eigen kracht God te bereiken, in plaats van te leven uit de vreemde vrijspraak die geschonken wordt uit genade alleen? Vanuit dit soort overwegingen is het begrijpelijk, dat men zelden iets leest over protestantse mystici. Toch meent Wilfried Hensen dat binnen het protestantisme mystiek niet alleen mogelijk is, maar zich ook concreet laat aanwijzen. Weliswaar niet zozeer in het centrum van kerk en theologie, maar meer verdrongen naar de rand ervan. In de onderhavige studie tracht hij een aantal protestantse mystici voor het voetlicht te halen. Dat betreft onder meer Maarten Luther (maar Hensen geeft zelf al aan dat de betiteling van Luther als mysticus aanvechtbaar is), Jacob Böhme, Jan Luyken, Willem Teellinck, John Bunyan, Gerhard Tersteegen, K. H. Miskotte. Terecht komen ook enkele protestantse dichters aan bod, o.m. Jacqueline van der Waals, Geerten Gossaert en Willem de Mérode (merkwaardig genoeg ontbreekt Gerrit Achterberg). Opmerkelijk is dat de beide laatste hoofdstukken gewijd zijn aan een zekere José Schmidt, een in 1998 jong overleden drogiste, die deel uitmaakte van de remonstrantse gemeente in Deventer waartoe ook Hensen zelf behoort, en die door hem als een hedendaagse mystica wordt gezien.
In een slotbeschouwing probeert de auteur enkele typische kenmerken van de protestantse mystiek te noteren. Hij wijst op het diepe besef van 's mensen zondigheid, waardoor het veelal gaat om een mystiek 'uit de diepten' (vgl. de titel). Verder is de protestantse mystiek uitgesproken 'theïstisch', d.w.z. gestempeld door het besef van God als de volstrekt Soevereine. Ook is ze minder beeldend en extatisch dan de rooms-katholieke variant, blijft ze dichter bij het taaleigen van Schrift en belijdenis. En Hensen kent nauwelijks vrouwelijke protestantse mystici. Ik meen dat dat laatste nauw samenhangt met de protestantse breuk met het kloosterwezen. Juist daar konden (bruids)mystiek en lyriek immers opbloeien - waarbij de relatie met God vaak nauwelijks verholen als substituut gold voor de huwelijksrelatie.
Jammer is dat in dit boek nergens de term 'bevinding' besproken wordt, als aanduiding van dat typisch protestantse gevoelsleven dat in het verlengde ligt van en opgeroepen wordt door de Woordverkondiging. Het lijkt mij, dat aandacht daarvoor het eigene van de protestantse mystiek (als men in dat verband al van 'mystiek' wil spreken) meer uit de verf zou doen komen. Ook zou het het beeld van het gereformeerd protestantisme, dat nu toch wat blijft hangen als een toch tamelijk gevoelloze, leerstellige aangelegenheid in belangrijke mate nuanceren. Dat neemt niet weg, dat we hier al met al met een sympathiek, leerzaam en goed leesbaar boekje van doen hebben.

Bi;thoven               G. van den Brink

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen